Notatki z posiedzeń Biura Politycznego PPR 1948 r.

Przyczynek do dziejów odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego w PPR            

Publikowany dokument jest fragmentem materiału przygotowanego dla Bolesława Bieruta latem 1948 r. Zawiera wyciągi z zapisów treści posiedzeń Biura Politycznego KC PPR. Jest to końcowa część większej całości, zawiera strony maszynopisu od 7 do 11 i chronologicznie dotyczy posiedzeń BP z pierwszej połowy 1948 r., od 3 stycznia do 4 czerwca. Całość prawdopodobnie nie zachowała się, a publikowany fragment odnalazłem i skopiowałem z nieuporządkowanych materiałów i notatek Bieruta w 1989 r.  w toku kwerendy w archiwum sekretariatu KC PZPR.

Nie wiadomo, kto te wyciągi z zapisów posiedzeń BP sporządził. Z treści wynika, że miały one posłużyć do uzasadnienia stawianych Gomułce zarzutów o odchylenie prawicowe i nacjonalistyczne, głównie zarzutu o nieufność do ZSRR oraz o wyrzekanie się tradycji KPP a gloryfikowanie PPS. Dziś, po latach, te strzępy informacji o sporach, jakie w 1948 r. toczyły się w najwyższych gremiach PPR rzucają interesujące światło na postawę jej przywódców i przeczą symplicystycznym posądzeniom o agenturalność i ślepe podporządkowanie PPR WKP (b) i Stalinowi, co lansuje obecna oficjalna propaganda i basująca jej część historiografii. Warto w tym kontekście zwrócić uwagę choćby n zapis z 6 marca, kiedy dyskutowano sprawę negocjowanej wówczas umowy z ZSRR dotyczącej wojsk radzieckich stacjonujących w Polsce. Propozycje Gomułki zmierzały wyraźnie w kierunku obrony suwerenności Polski oraz jej politycznych i gospodarczych interesów.

Te kilka stron maszynopisu posiada również istotne znaczenie źródłowe. Zawarte tam zapisy nie są identyczne z „oficjalnymi” protokołami z posiedzeń BP KC PPR, choć niewątpliwie dotyczą spraw na tych posiedzeniach omawianych i w protokołach odnotowanych w postaci o wiele bardziej lakonicznej. Protokoły BP w pierwszej połowie 1948 r. sporządzała Maria Rutkiewicz. Ostatni, przez nią napisany, pochodził z 4 czerwca i nosił nr 20. Później odsunięto ją od tej pracy i nadzór na dokumentacją BP przejął zaufany personel Bieruta. Nie wszystkie protokoły BP z pierwszej połowy 1948 r. zachowały się. W zasobach dawnego Centralnego Archiwum KC PZPR. A obecnie VI Oddziału AAN znajduje się 14 z 20 protokołów ( nr 1-13 i 19- sygn. 295/V-4). Są one bardzo zwięzłe, informują o treści omawianych spraw i powziętych decyzjach, a bardzo rzadko- i to jednym zdaniem – o dyskusji. Zatem wyciągi, które sporządzono dla Bieruta i których zachowany fragment publikujemy, pochodzą z jakiegoś innego materiału, z zapisów znacznie bardziej szczegółowych, notujących dość dokładnie wypowiedzi w dyskusji na posiedzeniach BP. Kto je sporządzał? Nie wiadomo, być może również Maria Rutkiewicz. Tak wskazywałyby litery „M.R”, którymi sygnowana jest uwaga w nawiasie przy zapisie z 10 stycznia. Prawdopodobnie były to notatki robocze, sporządzane w czasie posiedzenia  i stanowiące później podstawę do opracowania właściwego protokołu. W każdym razie notatki te sporządzano i przechowywano starannie, o czym świadczy paginacja stron, do których odwołują się poszczególne wyciągi. Chropowatość języka i częste skróty przemawiają za hipotezą, że były to notatki robocze i nie przeznaczone do autoryzacji.

Co stało się z tymi notatkami, też nie wiadomo. Nigdy , poza publikowanym tu materiałem, nie zetknąłem się z ich śladem, mimo wieloletnich  kwerend archiwaliów PPR. Do 1989 r. nawet nie sądziłem, że istniały jakieś robocze zapisy z posiedzeń kierownictwa PPR. Można przypuszczać, że materiały te zaginęły po 1948 r. Nie wykluczone jednak, że zostały przejęte z KC PPR przez ówczesne MBP w związku ze śledztwem przeciw Gomułce i Spychalskiemu. Jeśli nie padły ofiarą niszczenia dokumentów X Departamentu MBP w 1956 r., to być może jest jeszcze szansa na ich odnalezienie w przepastnych archiwach tego resortu.

Zachowany fragment wyciągów z zapisów posiedzeń BP PPR w 1948 publikujemy bez żadnych zmian i adiustacji. Jedynie brakujące imiona osób wymienianych w tekście zostały uzupełnione w nawiasach. W przypisach natomiast wyjaśniono kilka mniej znanych kwestii  i w dwu miejscach, dla zilustrowania różnic, przytoczono odpowiednie zapisy z „oficjalnych” protokołów.

 

                                                                                                                      Andrzej Werblan

 

Posiedzenie BP z dn. 3 I 48 r. Nr 1

1. W p. 2. Sprawa grecka.

W dyskusji nad sprawą uznania rządu Wolnej Grecji [ Władysław] GOMUŁKA mówi:
„Trzeba mieć jakąś odpowiedzialność z państwo”.
„Z punktu widzenia Bułgarów sprawa wygląda trochę inaczej niż z naszego punktu. Oni nie muszą dbać o Zachód”
Tow. TOMASZ [1]: „My się coraz bardziej uniezależniamy od Zachodu”.
GOMUŁKA: „Ale gdzie tam, 90 % naszego eksportu to węgiel. Kto go u nas weźmie – ani Bułgaria, ani Węgry. Trzeba widzieć, że nasza sytuacja polityczna umacnia się dzięki naszym sukcesom gospodarczym. Liczyć na pomoc jest trudno. A i w ogóle trudno jest komuś dawać, a i prosić jest trudno” (str.14)[2]

2. W p. Sprawy młodzieżowe [Marian] SPYCHALSKI referuje, że został wysunięty wniosek przez [Zenona] Kliszkę, [Jerzego] Albrechta i [Janusza] Zarzyckiego, aby na Sekretarza ZWM dać [Henryka] Szafrańskiego. (str. 21)

 

Posiedzenie BP z dn. 10 I 48 r. Nr 2

Sprawa umowy z Bułgarią.

GOMUŁKA: „Powstaje zagadnienie czy sprawę postawić ostro” ( że nie chcemy tej umowy –M.R.[3]) „Taktyka jasna: Chcę zobaczyć jak zareaguje świat na to posunięcie pionkami. W grę wchodzi Czechosłowacja. Nie mówię, że nas wypchną, ale w tej chwili my będziemy ponosić konsekwencje gospodarcze z Zach. To nie grozi np. Bułgarii czy innym państwom, bo ich Zachód mało obchodzi, gdyż z nimi nie utrzymują takich jak my stosunków gospod. Bez kosztów z naszej strony to się nie obejdzie”. (str.42)

Sprawa naboru na Centr. Szkołę Part.

GOMUŁKA: „Komitety Wojew. Z początku wzięły fałszywy kurs, żeby brać KPP-owców tylko. Owszem, dawać, ale jeżeli nadaje się na szkołę. Zwłaszcza Śląsk konsekwentnie pchał starszych part. Bez względu na to, czy się nadawali”.(str.60)

 

Posiedzenie BP z dn. 4 II 48 r. Nr 5

GOMUŁKA informuje się czy istotnie syn tow. [Mieczysława] Mietkowskiego[4] uczy się w sowieckiej szkole. Wyraża z tego powodu zdziwienie i niezadowolenie. (str. 63)

 

Posiedzenie BP z dn. 11 II 48 r. Nr 6

1. GOMUŁKA: „Jest wielkim skandalem, że prasa, recenzenci przemilczeli książkę Sowińskiej. Jest tendencja przemilczenia”. „Jest tak, że aby ktoś napisał o nas, to musimy się zwracać do ludzi nie naszych: W „Nowych Drogach” siedzi całkiem inny typ ludzi, którzy pojęcia nie mają co się tutaj działo. Czy im przyszło do głowy, żeby coś napisać”. (str.15)

2. Przytoczono materiał b. kompromitujący p. Józefa[5].
SPYCHALSKI: „Może nasi sąsiedzi są zainteresowani, żeby mieć takiego premiera”.

3. SPYCHALSKI: Sprawa Długiego[6].
„Długi kazał zabić Grubego[7]. Zagadka do rozwiązania” (str. 21)
SPYCHALSKI: „Sprawa attache wojs. Widzimy [Mikołaja] Więckowskiego[8] w Moskwie.

Na Kraków-[Stafana] Mossora[9] – on się już źle czuje- widzi nasz stosunek. Na miejsce Mossora – na Szefa Sztabu – [Józefa] Kuropieskę[10]. On jest w Partii od 1946 r. (str.27)

 

Posiedzenie BP z dn. 1 III 48 r. Nr 9

Omawiając sprawę Centr. Szkoły Partyjnej GOMUŁKA stwierdza, że do pracy w aparacie partyjnym powinno wrócić 25% towarzyszy. Następnie. W programie wydzieliłem lata 1939-44, którym należy poświęcić 20-25% czasu nauki historii.

 

Posiedzenie z dn. 6 III 48 r. Nr 10

1. GOMUŁKA: „Trzeba ostro zaprotestować przeciw temu, żeby władze sowieckie aresztowały ludzi na naszym terytorium” (str.1)

„Spraw aresztowań obywateli polskich przez organa sowieckie. Dojrzało już do tego, żeby zażądać od Ambasady Sowieckiej przerwania tego i wypuszczenia ludzi. Oni twierdzą, że to są ich obywatele. Ale kto to są? To nie są ich obywatele – to są – to osoby, które wyszły za mąż za obywateli sowieckich. To są Polacy zza Buga. Na tym tle doszło do Leszna. Należy oficjalnie to postawić. Na terenie Polski organa sowieckie nie mogą robić rewizji ani aresztować. Ja dostarczę materiały stare i nowe zażądać zaprzestania tego i wypuszczenie ludzi. Nie mogą ludzie ginąć po prostu. To jest nasza suwerenność”. (str.13)

2. GOMUŁKA: Należy zdecydować na jakich warunkach oddajemy im obiekty. Sprawa opłat. Dowiedziałem się, że my ich robotnikom dajemy kartki żywnościowe – więc dopłacamy! Z jakiego tytułu? (str.13)[10]

 

Posiedzenie BP z dn. 31 III 48 r. Nr 13

Towarzysze stawiają sprawę, 1) że myśmy mało akcentowali zagadnienie perspektyw socjalistycznych. To trzeba teraz podkreślić w momencie zjednoczenia PPR i PPS, i 2) że do zjednoczenia partii należy wprowadzić zagadnienie marksizmu-leninizmu.

SPYCHALSKI: „ CO nam to daje?”

GOMUŁKA: „ Trzeba wczuwać się w sytuację, brać rzeczywistość, a nie bujać w obłokach. Ludzie oczy otworzą – to 17-ta republika” (str.12)

 

Protokół BP z dn. 21 V 48 r. Nr 18

1. W związku z wizytą delegacji bułgarskiej z tow. [Georgi] Dymitrowem i [Wasilem] Kolarowem towarzysze wysunęli propozycję zorganizowania wiecu z tow. Dymitrowem w ”Romie”. Gomułka gwałtownie oponuje twierdząc, że się wieców nie urządza. Na propozycję, aby Towarzystwo Polsko-Bułgarskie zrobiło akademię – Gomułka wykrzykuje: „Ja się absolutnie nie zgadzam, żeby Dymitrow decydował co robić. Kto tu decyduje – ja już tracę orientację. Ja się absolutnie nie zgadzam. Możecie mnie przegłosować, ale ja się nie zgadzam”.
I dalej:
„Nie ma podstaw, żeby go za bardzo honorować za jego stanowisko w czasie wojny (do nas). (str. 9)

2. W związku z tym, że tow. [Anatol] Fejgin bez zezwolenia wydał dokument (22 IV 48) GOMUŁKA i SPYCHALSKI ostro zaatakowali tow. Fejgina.

GOMUŁKA: „Tu chodzi o wiadomą rzecz i o Fejgina, któremu nie wolno było wydać dokumentu a wydał”.

SPYCHALSKI: „ Tam się już utarł taki zwyczaj. Fejgin nie jest tym, który dobrze wpływa na rozwój Informacji”[12]. Jeśli chodzi o osobiste możliwości to to wielki bałaganiarz, gaduła. Bez niego atmosfera w Informacji by się poprawiła.

Całkowite pomijanie mnie. Stawiam wniosek, żeby go przesunąć na inny odcinek”.

Zapada wniosek o zdjęciu Fejgina. Jednakże w związku z argumentami towarzyszy o tym, że Fejgin reprezentuje wysoki poziom i charakter, że to stary towarzysz – zostaje uchylona poprzednia decyzja Gomułki i Spychalskiego.

Na uwagę ttow., że jeżeliby Fejgina zdjąć, to kto by mógł go zastąpić – przecież [Stefan] Kuhl to młody człowiek – Spychalski odpowiada:

„Jest Jaroszewicz” ( czy też podobne nazwisko – w protokole niewyraźnie zapisane). Str. 12-13)

W związku z [Zygmuntem] Berlingiem Spychalski mówi: „on zapuścił małą intryżkę przeciw Kuropiesce, że jest antysowiecko nastawiony”.

 

Posiedzenie BP z dn. 4 VI 48 r. nr 20[13]

Ostatnie zaprotokołowane posiedzenie z udziałem Gomułki.

W dyskusji nad sprawami spornymi poruszonymi na Plenum czerwcowym (str. 1-16) wśród wielu innych wypowiedzi Gomułki jest wypowiedź następująca:

„Z tego jak postawił zagadnienie [Zenon] Kasman, co  jest znamienne i z tego co  tu mówicie wychodzi, że my wszystko wnosimy, PPS – nic. PPS-owcy na wszystko się zgodzą – bo muszą się zgodzić.

Zagadnienie najtrudniejsze to KPP. Ja nad tym długo myślałem. Mnie się zdaje, że jeśliby chcieć zebrać pod kątem kontrrewolucyjnym wszystkie wypowiedzi i hasła KPP – to byłaby najlepsza agitacja przeciw nam.

Co lepiej powiedzieć: czy to, że KPP wysuwała hasło Republiki Sowieckiej, czy 17-ej republiki. Można się zastanowić, czy o tym wcale nie mówić, ale to będzie fałsz historyczny.

Tak rozumieli KPP-cy i nigdy nie odpowiadało się na zarzuty wroga.
Tak było i to zmniejszało bazę KPP.

Dlaczego w okupacji nie mieli z początku zaufania do nas – do PPR.

Myśmy daleko później robili Referendum i znamy rezultaty. Ta sprawa żyje i kto tego nie rozumie, może popełnić błędy.

Wszystko, cośmy robili w okupacji i potem stwarza, że zaczyna nam społeczeństwo wierzyć. Inaczej to, co żyje podskórnie – może ożyć.

Nie mówimy ani PPS, ani narodowi, że KPP była za niepodległością. 1932 r. – gdy Hitler łeb podnosi – to stawia sprawę oderwania[14].

Stawiam zagadnienie – gdzie sekciarstwo a gdzie prowokacja?

Dosyć o tym pamiętają – dlatego nie chciałem tego poruszać.

W tym czasie jest poczucie narodowe.

Sprawa narodowościowa – ale choć nie wiem, jak rewolucja będzie się u nas rozwijać – to będzie odgrywać ogromną rolę.

Historia nas podepcze, jeżeli tego nie zrozumiemy.

Problem ten jest trudny do rozwiązania, ale w tej sprawie trzeba się wypowiedzieć w artykułach i w prasie.

PPS nie oszukamy, ani społeczeństwa też nie!”

 

 

PRZYPISY:

[1] Tomasz – pseudonim okupacyjny Bolesława Bieruta.

[2] Zapis w protokole właściwym ogranicza się do stwierdzenia: ”W sprawie umowy z Bułgarią postanowiono sprawę omówić w Moskwie. MSZ opracuje odpowiednie brzmienie umowy”.

[3] Przypuszczalnie -  Maria Rutkiewicz.

[4] Mieczysław Mietkowski – podówczas wiceminister w MBP.

[5] Mowa o Józefie Cyrankiewiczu w kontekście dyskusji o wynikach spotkania tzw. „szóstki”, tj.-Centralnej Komisji Porozumiewawczej PPR i PPS. Właściwy protokół sprawę odnotowuję, ale też nie informuje o co konkretnie chodziło.

[6] Długi- pseudonim Bolesława Mołojca

[7] O kogo chodzi, nie udało się ustalić.

[8] Propozycja mianowania gen. Dyw. Mikołaja Prus-Więckowskiego attache wojskowym w Moskwie nie została zrealizowana. Gen. Więckowski został wiosną 1948r. przeniesiony w stan spoczynku.

[9] Gen. Dyw. Stefan Mossor w lutym 1948r. zastąpił gen. Więckowskiego na stanowisku dowódcy krakowskiego OW.

[10] Gen. Bryg. Józef Kuropieska został zastępcą szefa sztabu generalnego.

[11] Zapis w protokole właściwym w pkt. „3. Sprawa umowy z ZSRR” brzmi:

1) Umowa z marsz. Rokossowskim. Ustalono, że umowa ta musi jak najszybciej ulec zupełnemu przeredagowaniu, po czym MSZ winno zwołać dla uzgodnienia 4 konferencje z resortowymi ministrami.

2) Postanowiono oficjalnie wystąpić przeciw wypadkom aresztowań obywateli polskich przez organa sowieckie. W sprawie tej MBP wyda specjalny wewnętrzny okólnik

3) Zastanawiano się nad formami opłaty amortyzacji  i szkód powstałych w obiektach otrzymanych przez wojska radzieckie. Ustalano, że do 1 I 1949 r. winna być przeprowadzona inwentaryzacja wszystkich obiektów. Rozliczenie prowadzić na zasadzie naszych kosztów własnych. Za tekst umowy oraz sposób przeprowadzenia czyni się odpowiedzialnym tow. Min. Modzelewskiego.

[12] Zarząd Informacji WP, czyli kontrwywiad wojskowy, którego szefem w tym czasie był płk. Anatol Fejgin, a jego zastępcą płk. Stefan Kuhl.

[13] Posiedzenie BP odbywało się bezpośrednio po plenum KC PPR (3 czerwca), na którym Gomułka wystąpił z drastyczną krytyką stanowiska KPP w kwestii niepodległości Polski.

[14] Gomułka miał na myśli program KPP z 1931 r,. który opowiadał się za prawem mniejszości niemieckiej na Śląsku „ do samookreślenia, aż do oderwania [Śląska] od Polski”.

 

„Dziś” 1993, nr 2

Ten wpis opublikowano w kategoriach: Narodowy komunizm i nacjonalbolszewizm, ŹRÓDŁA z tagami: . Dodaj do zakładek ten link.

Komentowanie wyłączono.