Stefan Rudniański

 

Stefan Rudniański (1887-1941) od wczesnych lat młodzieńczych aktywnie uczestniczył w ruchu robotniczym, najpierw w SDKPiL, a następnie w PPS-Lewicy i KPP. Swe rozprawy i artykuły ogłaszał w „Przeglądzie Filozoficznym”, „Przeglądzie Humanistycznym”, „Kulturze Robotniczej” i „Nowej Kulturze”, których był współredaktorem i stałym współpracownikiem. Wraz ze Stefanem Czarnowskim redagował też „Głos Współczesny” – organ jednolitofrontowych polskich intelektualistów. Pisywał równie często do „Miesięcznika Nauczycielskiego”, „Wiedzy i Życia”, jak i do „Wiadomości Literackich”, „Lewego Toru”, „Sygnałów” i innych pism.

/…/ Według Rudniańskiego życie ludzkie możliwe jest tylko wówczas, kiedy pomiędzy człowiekiem a otaczającą go przyrodą występuje stała wymiana materii, która umożliwia zaspokajanie jego potrzeb. Dlatego też materialne czynniki życia warunkują wszelkie pozostałe jego przejawy, a ich prawidłowości stanowią podstawę dla praw, które rządzą całokształtem zjawisk i procesów społecznych. Dla istoty ludzkiej wymiana ta oznacza zbiorową produkcję dóbr. Powołując się na rozważania Marksa zawarte w jego „Przyczynku do krytyki ekonomii politycznej”, Rudniański pisał, że sposób wytwarzania materialnego życia warunkuje nie tylko indywidualny, ale także społeczny byt człowieka. Wbrew więc idealistycznym poglądom historiozoficznym, to nieświadomość ludzi określa ich byt, lecz ów społeczny determinuje ich świadomość.

Dla „materializmu dziejowego”, jak Rudniański określał materializm historyczny, zasadnicze prawidłowości funkcjonowania i rozwoju społecznego dotyczą sposobu produkcji dóbr materialnych. Właściwą dźwignią dziejową była dla niego dialektyka „sprzeczności między rozwojem sił wytwórczych a każdorazowymi stosunkami wytwarzania”. Prawidłowość ta, będąc niezależną od świadomości i woli ludzi, pozostaje jednak w zależności od ich produkcyjnych działań. Dlatego też materialistyczne pojmowanie dziejów ma charakter deterministyczny, ale nie jest to ujęcie fatalistyczne, nie wyklucza ono istotnego udziału w procesie społecznym czynników racjonalnych, pozostających w ścisłej jedności z praktyką społeczną. Proces dziejowy jest rzeczywistym procesem życiowym ludzi, którzy w celu zaspokojenia odczuwanych potrzeb świadomie podejmują produkcyjną działalność.

Dialektyczny pogląd na świat, w przeciwieństwie do metafizycznego, nie traktuje rozbieżnie przyczyn istotnych i przypadkowych. W procesie rozwoju każdorazowo wyznaczane są przyczyny istotne zjawisk, lecz ich sposób urzeczywistniania się stanowi rezultat swoistej gry uwarunkowań przypadkowych. Prawa rozwoju społecznego tkwią w „naturze stosunków społecznych”, których istota i dynamizm określane są przez skomplikowany i różnorodnie przejawiający się proces życiowy ludzi. Te właśnie okoliczności decydują, iż przy analizie procesów społecznych istota sprawy sprowadza się nie do wykrycia tego, co w nich przypadkowe, ale do określania tych czynników, które decydują, że sama konieczność społeczna ujawnia się w takiej a nie innej postaci. Rola przypadku w procesie społecznym polega na tym, iż decyduje on o sposobie urzeczywistniania się w praktyce tego, co jest koniecznością.

Fatalistycznemu poglądowi na historię obca jest również myśl o zrelatywizowaniu czasowym i przestrzennym prawidłowości społecznej praktyki. Utożsamiając się z prawidłowościami przyrodniczymi, falista nie potrafi dostrzec tego, że każdy okres rozwoju sił wytwórczych wyłania odmienne struktury społeczne, a więc także inne prawidłowości ich funkcjonowania i rozwoju. I aczkolwiek łańcuch przyczynowo-skutkowy posiada w świecie charakter uniwersalny, to jednak w odniesieniu do zachowań ludzkich- pisał Rudniański:

„…ogniwami tego łańcucha są świadome i celowe czyny ludzkie, a to zupełnie zmienia postać rzeczy, albowiem prawa rozwoju społecznego nie orzekają bynajmniej tego, co wyniknie bez naszych czynów, lecz to właśnie, co wyniknie z naszych czynów.”

Twierdząc, że świadomość jest tylko czynną siłą materii, podkreślał jednak, iż mimo swego pochodzenia i uwarunkowania posiada on swoistą odrębność, własna odrębną prawidłowość i względną samodzielność. Ta jakościowo odmienna forma funkcjonowania własności wysoko zorganizowanej materii, jaką jest świadomość, wywierać może wpływ odwrotny. W pełnych warunkach może ona odgrywać wyjątkowo aktywną role w dalszym rozwoju:

„…wyznaczających ją niższych form ruchu lub inaczej bytu. Stąd pochodzi marksistowska nauka o aktywnym wpływie poznania i w ogóle ideologii, czyli tzw. nadbudowy na byt materialny, czyli na tzw. podstawę, bazę.”

 Funkcjonalno-genetyczna interpretacja świadomości i jej roli w procesie społecznym nie wykluczała – w jego ujęciu – uznania ważnego udziału tradycji w kształtowaniu się nowych idei. Rudniański niejednokrotnie podkreślał, że historycznie nagromadzony materiał myślowy wyznacza zawsze „pewne określone drogi dla rozwoju świadomości”. Doniosłość idei w przeobrażeniach społecznych uzależniał jednak zawsze od tego, czyje interesy i dążenia ona wyraża, jakiej klasy społecznej stanowi ona uogólnienie praktyczne oraz jakiego rodzaju siły społeczne są zainteresowane w jej urzeczywistnieniu. Rola świadomości w rozwoju społecznym jest wprost proporcjonalna do stopnia samowiedzy panującej praktyki. Wzrost samowiedzy praktyki oznacza rozpoznanie praw dziejowych, mechanizmów funkcjonowania samej praktyki oraz tendencji ich rozwoju. Miejsce jednostki ludzkiej w dziejach zależy od tego, na ile trafne ma ona rozpoznanie własności historycznych, które przysługują praktyce i jakim zakresie potrafi ona je wykorzystać w dokonujących się przeobrażeniach. Decydujące jednak znaczenie w procesie społecznym mają klasy i ich świadomość ideologiczna.

Klasowy podział społeczny oraz jego antagonistyczna struktura decydują, iż wszelkie dziedziny ludzkiej praktyki mają charakter partykularny. Interes klasowy decyduje o zasadniczych własnościach praktyki społecznej danej klasy oraz do jej stosunku do pozostałych klas. Społeczności tych interesów przesądzają o walce klasowej, której wynik decyduje o formie i treści panującego ustroju społeczno-politycznego. Walka klasowa w nowożytnych społeczeństwach jest też głównym motorem dziejowych przeobrażeń.

Dla współczesnych burżuazyjnych społeczeństw główną siłą antagonistyczną pozostaje proletariat. Jest on nieodzownym wytworem kapitalistycznego sposobu produkcji i odpowiadających mu stosunków ekonomicznych. Walka proletariatu z burżuazją wyraża zasadnicze sprzeczności, jakie istnieją pomiędzy uspołecznionym charakterem produkcji prywatnym kapitalistycznym sposobem przywłaszczania jej wytworów. Partykularny i oparty na własności prywatnej interes burżuazji stanowi główny hamulec w dalszym intensywnym rozwoju uspołecznionych sił wytwórczych. Dlatego też w interesie społecznym, wyrażany przez interes klasowy proletariatu, istnieje konieczność zablokowania dalszego funkcjonowania kapitalistycznego sposobu produkcji i tym samym stworzenia obiektywnych przesłanek dla zniesienia burżuazji jako klasy panującej.

Likwidacja kapitalistycznej praktyki oznacza polityczną, ekonomiczną i ideologiczną walkę klasy robotniczej z burżuazją, walka ta musi doprowadzić do rewolucji socjalnej, bowiem rozwój i postęp społeczny w dziejach możliwy jest tylko w drodze rewolucyjnych przekształceń i ustanowienia dyktatury przez nową klasę. Jest ona niezbędnym instrumentem politycznym dla ostatecznego przełamania oporu burżuazji oraz dla organizacji życia społecznego na nowych zasadach. Koniecznym warunkiem zwycięstwa proletariatu jest jednak jego samookreślenie się ideologicznie jako klasy oraz jako historycznie nowej siły kulturotwórczej narodu.

Polemizując z formułowanym przez burżuazyjnych ideologów zarzutem, że marksizm cechuje nihilistyczny stosunek do spraw narodowych, Rudniański stwierdził zarówno jego gołosłowność, jak i bezpodstawność. Dla marksisty- pisał- naród jest tak samo faktem obiektywnym, jak rzeczywisty jest podział społeczeństwa na grupy i klasy. Ani Marks, ani jego kontynuatorzy nigdy nie kwestionowali narodowego charakteru walczących ze sobą klas społecznych. Proletariat jest w takim samym stopniu klasą narodową, w jakim pozostaje w każdym kraju międzynarodowa burżuazja. Różne są tylko reprezentacje klasowe interesów i dążeń narodowych burżuazji i proletariatu.

Czynnikami wyznaczającymi wspólnotę narodową były dla Rudniańskiego obyczaje i zwyczaje społeczne, wierzenia religijne oraz pewien zespół cech psychicznych, które ukształtowały się historycznie w procesie historycznym danego społeczeństwa. Rozwój stosunków kapitalistycznych nie tylko przyspieszył klasowe samookreślenie się nowożytnych społeczeństw, ale także stworzył ekonomiczne i polityczne warunki dla ukształtowania się nowych więzi narodowych. Doniosłą funkcję spełniał w tym procesie ogólnopaństwowy rynek wymiany towarów i ich produkcji, stworzony zwłaszcza przez rozwój stosunków kapitalistycznych. Kształtując nowy porządek społeczno-ekonomiczny, burżuazja stworzyła jednocześnie swoją własną polityczną, której interesy zabezpieczała przejmując władze w państwie. Dlatego też walkę o wyzwolenie ekonomiczne i polityczne, prowadzoną przez burżuazję narodów uciskanych, Rudniański ujmował jako walkę postępową. Dążeniom tym zwykle sprzyjają warstwy tzw. inteligencji, które w wyzwoleniu i rozwoju rodzimej kultury i oświaty dostrzegają również swoje własne interesy. Z tego też względu stają się one ideologicznymi wyrazicielami narodowych dążeń gospodarczych i politycznych burżuazji.

Doraźna wspólnota interesów klasowych społeczeństw uciskanych stanowiła dla Rudniańskiego dodatkowy czynnik narodotwórczy, którego znaczenie wzrasta w miarę rozwoju oświaty i kultury. Jest to jeden z istotnych powodów, dla którego hasła patriotyczno- narodowe głoszone przez burżuazję znajdują odzwierciedlenie w świadomości i dążenia mas ludowych. Jednakże świadomość narodowa burżuazji nosi w sobie wszystkie cechy ideologii klasy, której praktyka społeczno- materialna nie może się rozwijać bez wyzysku ekonomicznego i ucisku politycznego klas pozbawionych własności i środków produkcji. Międzynarodowy charakter proletariatu wyznaczany jest zawsze przez miejsce, jakie klasa robotnicza zajmuje w panującej kapitalistycznej strukturze społecznej, oraz przez jej antagonistyczny stosunek do interesów klasowych burżuazji. Natomiast o narodowym charakterze proletariatu decyduje nie tylko jego własna droga rozwoju historycznego, ale także narodowy splot sprzeczności społecznych, których zniesienie jest ostatecznym celem ruchu robotniczego.

Stosunek proletariatu do kwestii narodowej ma zawsze własne uwarunkowania historyczne, zarówno w ogólnej sytuacji społecznej danego kraju, jak również w charakterze i etapie rozwoju ruchu robotniczego. Dzieje społeczeństw burżuazyjnych były dla Rudniańskiego potwierdzeniem słuszności przewidywań Marksa i Engelsa, dla których proces samookreślenia się klasowego proletariatu był jednocześnie procesem samookreślania się jako narodu. Ukonstytuowanie się klasy robotniczej w główną siłę wyrażającą interesy narody oznaczało dla niego nie tylko zniesienie antagonistycznych klas społecznych, ale także ideowo- moralne zjednoczenie się wszystkich postępowych warstw. Walka proletariatu o zniesienie ucisku i wyzysku kapitalistycznego była dla Rudniańskiego walką całego narodu o wszechstronny rozwój i postęp, o prawo stanowienia o swoim własnym bycie ekonomicznym, politycznym i kulturalnym. Od pomyślnego rozwiązania zadań klasowych i narodowych proletariatu uzależniał on to, czy „osłabi się znacznie siła tarć narodowościowych” i czy ruch robotniczy pozbędzie się „wszelkich prądów nacjonalistycznych” na rzecz robotniczego internacjonalizmu i pokojowej współpracy.

 

Seweryn Dziamski, Z dziejów myśli marksistowskiej w Polsce, Poznań 1979, s. 236-237, 249-255

Ten wpis opublikowano w kategoriach: Narodowy komunizm i nacjonalbolszewizm, OPRACOWANIA z tagami: . Dodaj do zakładek ten link.

Komentowanie wyłączono.