Kazimierz Kelles-Krauz

 

Już we wczesnej młodości Kazimierz Kelles-Krauz (1872-1905) zapoznał się z pracami Karola Marksa i Fryderyka Engelsa. W gimnazjum w Radomiu zorganizował kółko samokształceniowe „Aryele”, o wyraźnie socjalistycznej orientacji, i prowadził agitację ideologiczno-polityczną wśród robotników rolnych. W roku 1892 wyjechał do Paryża, gdzie studiował socjologię i ekonomię. W Paryżu brał aktywny udział w życiu polskiej emigracji socjalistycznej i angażował się w dyskusje nad programem ruchu robotniczego, zdecydowanie opowiadając się za zjednoczeniem jego różnych ugrupowań. Od 1893 roku był członkiem Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich, a jego paryskie mieszkanie było ośrodkiem spotkań emigracji politycznej. W latach 1897-1900 Kelles-Krauz był głównym teoretykiem i publicystą paryskiej sekcji PPS. Ostro polemizował on z programem ideologicznym SDKPiL, a zwłaszcza z poglądami Róży Luksemburg. Sekcja paryska PPS od 1894 roku pozostawała w wyraźnej opozycji do ówczesnego kierownictwa tej partii, które potępiło broszurę Kelles-Krauza „Klasowość naszego programu”.

Od 1895 roku był redaktorem „Biuletynu Zagranicznego PPS”. Na londyńskim Międzynarodowym Kongresie Socjalistycznym przedstawił wniosek w sprawie niepodległości Polski, usiłując łączyć walkę narodowo-wyzwoleńczą z walką o socjalistyczne przeobrażenia w kraju. W 1897 roku opozycyjna w stosunku do kierownictwa PPS sekcja paryska przejęła redakcję „Przedświtu”, którego czołowym publicystą był Kelles-Krauz. Spowodowało to zaostrzenie się konfliktu sekcji paryskiej PPS z jej ugrupowaniami kierowanymi przez Witolda Jodko-Norkowicza, Bolesława Antoniego Jędrzejowskiego i Józefa Piłsudskiego.

W czasie studiów został członkiem Międzynarodowego Instytutu Socjologicznego. Na pierwszym kongresie tego Instytutu w 1895 roku poddał zdecydowanej krytyce teoretyczne koncepcje Gabriela de Tarde’a, formułujące własną teorię tzw. retrospekcji przewrotowej. W roku 1900 wygłosił w Instytucie referat poświęcony materializmowi historycznemu. W tym też okresie opublikował szereg rozpraw i studiów, w których podejmował zasadnicze problemy materializmu dialektycznego i historycznego. Swoje prace publikował w pismach francuskich i polskich, m.in. w: „Ateneum”, „Przeglądzie Filozoficznym” i „Prawdzie”. Do najważniejszych prac ogłoszonych do 1900 roku należą: „Prawo retrospekcji przewrotowej” (1895), „Ekonomistyczne pojmowanie wieków średnich” (1896), „Ekonomiczne podstawy pierwotnych form rodziny” (1900).

Od 1896 roku wykładał socjologię i ekonomię w College Libre des Sciences Sociales w Paryżu, a w kilka lat później w Université Nouvelle w Brukseli. W roku 1900 Kelles-Krauz wraz z rodziną przeniósł się do Wiednia, gdzie kończył studia prawnicze. W Wiedniu wykładał na założonym przez siebie oddziale Uniwersytetu Ludowego im. A. Mickiewicza. Miał również w 1904 roku wykłady na Uniwersytecie Ludowym w Krakowie. Był współtwórcą tzw. Wyższych Kursów Wakacyjnych w Zakopanem.

W okresie pięciu lat opublikował m.in.: „Niepodległość Polski w programie socjalistycznym” (1900), „Niepodległość Polski a materialistyczne pojmowanie dziejów” (1905), „Porachunek z rewizjonistami” (1903), „Portrety zmarłych socjologów” (1906), „Darwinizm w socjologii” (1903), „Socjologia i psychologia” (1904), „Pozytywizm i monistyczne pojmowanie dziejów” (1904), „Materializm ekonomiczny” (1905).

Był inicjatorem wewnątrzpartyjnej dyskusji dotyczącej programu socjalnego i politycznego PPS. Rozwijał w niej własną koncepcję odzyskania niepodległości Polski w oparciu o ruch rewolucyjny w państwach zaborczych. Polemizował m.in. z Karolem Kautskim na łamach „Neue Zeit”, zarówno w kwestii polskiej, jak i ogólnych zagadnień teorii socjalizmu naukowego oraz taktyki i strategii ruchu socjalistycznego. Spośród ideologów PPS był pierwszym, który podjął kompleks zagadnień dotyczących polityki PPS w stosunku do rolnictwa i chłopstwa. Czynnie angażował się w walkę z rewizjonizmem i reformizmem. Pod koniec życia zajmował się intensywnie polityką międzynarodową. Wzrosły również jego zainteresowania teorią i socjologią sztuki, której poświęcił obszerny szkic „Kilka głównych zasad rozwoju sztuki” (1905).

Ciężka sytuacja materialna oraz postępująca gruźlica były przyczyną jego śmierci, która uniemożliwiła ukończenie wielu rozpoczętych przez niego prac, m.in. tłumaczenia na język polski „Anty-Dühringa” Fryderyka Engelsa i „Kapitału” Karola Marksa. /…/

 

REWOLUCJA SOCJALISTYCZNA A KWESTIA NARODOWA

Poddając krytyce poglądy Edwarda Bernsteina, Kelles-Krauz twierdził, że socjalizm naukowy Marksa opiera się na analizie obiektywnych tendencji rozwojowych oraz układzie sił społecznych, które nie tylko wyrażają owe tendencje w swych dążeniach, ale dzięki którym są one realizowane. Taktyka proletariatu nie wyklucza więc walki o takie cele, które z uwagi na dokonane rozeznanie obiektywnej sytuacji mogą być dla ruchu robotniczego korzystne ze względu na ostateczny cel, jakim jest socjalizm. Narzędziem realizacji celu ostatecznego ruchu robotniczego może być tylko dyktatura proletariatu, ustanowiona w drodze rewolucji. Warunkiem powodzenia rewolucji proletariackiej była dla niego wewnętrzna, polityczna dojrzałość klasy robotniczej, odpowiednia taktyka oraz jej techniczne, zbrojne wyposażenie.

Rewolucji proletariackiej Kelles-Krauz nie pojmował w sposób uproszczony.

„Wielu – pisał – przywykło przedstawią sobie rewolucję jako jednorazową i całkowitą przemianę ustroju społecznego; parlamentowi neomarksiści spłaszczyli to przedstawienie, wyobrażając je sobie jako szereg dekretów wydawanych przez partię socjaldemokratyczną.”

Warunkiem niezbędnym rewolucji proletariackiej był dla niego strajk powszechny, zmieniający sprzeczności społeczne w stan chroniczny, przeobrażający się stopniowo w następujące po sobie coraz silniejsze starcia polityczne, aż do powstania zbrojnego włącznie.

W procesie żywiołowego przerastania strajku powszechnego walka ekonomiczna proletariatu łączy się z walką polityczną i ideologiczną, przechodząc od form mniej ostrych do coraz bardziej gwałtownych, których uwieńczeniem jest powstanie zbrojne i ustanowienie dyktatury proletariatu. Jednocześnie Kelles-Krauz podkreślał, że kryzys rewolucyjny widzieć należy jako rozłożony na poszczególne etapy, a ich specyfika uwarunkowana jest sytuacją i poziomem ogólnego rozwoju, różnego w rozmaitych społeczeństwach nowożytnych. Nie negując ostatecznego celu walki proletariatu, uznawał za słuszną walkę o cele najbliższe, możliwe do osiągnięcia w ramach ustroju kapitalistycznego. Program minimalny rewolucji proletariackiej winien dotyczyć walki o demokrację, zwłaszcza w tych społeczeństwach, w których rewolucja burżuazyjno-demokratyczna nie spełniła wszystkich swoich zadań społecznych i politycznych. Proletariat z konieczności musi doprowadzić rewolucję burżuazyjno-demokratyczną do tego stadium, które umożliwiłoby swobodną działalność społeczno-polityczną ruchu robotniczego. Znosząc historyczne opóźnienia przeobrażeń burżuazyjno-demokratycznych, proletariat musi szukać sojuszników w chłopstwie i w proletariacie wiejskim, a także w sferach niezadowolonego drobnomieszczaństwa. Kelles-Krauz był przekonany, że w realizacji programu minimum proletariat winien stosować taktykę posybilizmu.

„Demokracja – pisał – ma więc to od siebie, że potęguje walkę klasową, rozwija ją na coraz większą skalę i na coraz dłuższej linii bojowej, pogłębiając następstwa każde porażki i każdego zwycięstwa – ale nie gwarantuje bynajmniej pewnego i spokojnego przekształcenia społecznego.”

Wskazując na konieczność rewolucji socjalistycznej i ustanowienia dyktatury dla realizacji ostatecznego celu walki proletariatu, Kelles-Krauz twierdził, że przebieg rewolucji, a więc to, czy będzie ona krwawa czy nie, zależeć będzie głownie od siły oporu klasy panującej.

W teorii rewolucji socjalistycznej polskich marksistów istotną rolę odgrywała tzw. kwestia narodowa. Kelles-Krauz rozważał ją w kontekście samookreślania się ideologicznego i politycznego proletariatu. Klasowy charakter proletariatu interpretował w dwojakim sensie: pierwsze – uwzględniało jedynie partykularny interes klasy robotniczej, drugie natomiast obejmowało interesy ogólnospołeczne. Proletariat z chwilą, kiedy dąży do osiągnięcia swoich własnych interesów poprzez rozwiązywanie aktualnych zagadnień ogólnospołecznych, staje się hegemonem rozwoju i postępu całego narodu. Wówczas też:

„…zamiast prostego przeczenia idei niepodległości i w ogóle narodowości – pisał – występuje idea ta w nowej rewolucyjnej formie – o wiele niebezpieczniejszej dla starych form prostego przeczenia.”

Dojrzała świadomość ideologiczno-polityczna proletariatu przejmuje wszelkie postępowe dziedzictwo ideowe, tym samym proletariat staje się siłą przewodnią narodu, reprezentującą jego najbardziej żywotne interesy.

Kelles-Krauz był przekonany, że rewolucja socjalistyczna, aby mogła być międzynarodową, musi mieć przede wszystkim charakter narodowy. Twierdził, że przeobrażenia socjalistyczne spowodują wyłonienie się szeregu państw narodowych, które jedynie w perspektywie historycznej tworzyć mogą związki federacyjne.

„Patriotyzm – pisał – gdy jest oparty na nienawiści i walce przeciw despotycznemu uciskowi, gdy zespala się z uczuciami demokratyzmu i egalitaryzmu, jest rzeczą ze wszech miar godną szacunku i nawet w sprzyjających warunkach stać się może siłą pomocniczą, pożyteczną dla uzasadnienia dążeń partii socjalistycznej, które muszą mieć jako punkt wyjścia rzeczywiste potrzeby klasy robotniczej.”

Powstanie narodu i rozwój świadomości narodowej Kelles-Krauz wiązał z narastającym procesem kapitalistycznych stosunków społecznych i politycznych, przy czym wskazywał na cztery zasadnicze jego czynniki: po pierwsze – jednolitym językiem, którym posługuje się społeczeństwo zamieszkujące dane terytorium; po drugie – ze wspólnymi dziejami, przeszłością historyczną i kulturową; po trzecie – z poczuciem swojej odrębności w stosunku do innych społeczności zamieszkujących sąsiednie tereny oraz po czwarte – z wyraźną potrzebą stanowienia o wszystkich formach swego życia, o swoim losie jako nierozłącznej i organicznej całości. W świadomości narodowej istotną rolę odgrywa nie tylko więź językowo-kulturowa, ale także samodzielny niezawisły byt państwowy, który jest niezbędnym warunkiem rozwoju narodowego. Wskazując na funkcjonalną współzależność języka i czynników ekonomicznych w procesie narodowotwórczym, Kelles-Krauz dowodził, że koniecznym następstwem rozwoju ekonomicznego jest określenie się świadomości narodowej proletariatu, obrona narodowości przez klasę robotniczą i jej dążenie do niepodległego i demokratycznego państwa narodowego. Tendencja ta jest koniecznością dziejową. Jednocześnie zdecydowanie występował przeciwko wszelkim formom nacjonalizmu i szowinizmu, traktując te formy świadomości społecznej jako wsteczne i przeczące wartościom humanistycznym. W polskiej myśli marksistowskiej przełomu XIX i XX wieku stanowisko Kelles-Krauza w kwestii narodowej było najbliższe koncepcjom, które w międzynarodowym ruchu robotniczym reprezentował Włodzimierz Iljicz Lenin.

 

Seweryn Dziamski, Z dziejów myśli marksistowskiej w Polsce, Poznań 1979, s. 80-83, 102-106

Ten wpis opublikowano w kategoriach: Niepodległościowy socjalizm, OPRACOWANIA z tagami: . Dodaj do zakładek ten link.

Komentowanie wyłączono.