Jan Hempel

 

Dorobek teoretyczno-filozoficzny i ideologiczny Jana Hempla (1877-1937) zajmuje dość szczególne miejsce w dziejach polskiej myśli marksistowskiej. Wychowa­ny w duchu patriotycznym, od wczesnych lat mło­dzieńczych bardzo żywo reagował na objawy ucisku społecznego i narodowego. Interesowały go problemy ówczesnej nauki i filozofii, sztuki i literatury. Jego kulturę umysłową i postawę społeczną kształtowali polscy romantycy – Adam Mickiewicz i Juliusz Sło­wacki oraz głośne w tamtych latach kierunki filozo­ficzne, a zwłaszcza lektura prac Nietzschego i Avenariusa. Nauka w szkole rzemieślniczej, a później prak­tyka zawodowa w biurze urządzeń rolnych wzbogaciły jego doświadczenie społeczne, które legło u podstaw ostatecznego zerwania z własną klasą.

W latach 1902-1904 Jan Hempel odbył szereg pod­róży, najpierw do Francji, Włoch, Niemiec i Hiszpanii, a następnie do Mandżurii, Japonii, Chin, Indii i Cejlo­nu, aby poprzez Morze Czerwone i Europę udać się do Brazylii,   gdzie  w  stanie  Parana  osiadł  na  kilka  lat wśród polskich osadników. Praca nauczycielska w szko­le   świeckiej   oraz   redaktorska   w   tygodniku   „Polak w   Brazylii”   stwarzały   możliwość   bardzo   aktywnej działalności społecznej i ideologicznej. Na łamach reda­gowanego przez siebie pisma głosił on ideały republi­kańskie i demokratyczne, popularyzował wiedzą przy­rodniczą   i  społeczną,  upowszechniał polską   literaturę romantyczną i utrwalał wiarę w wyzwolenie narodo­we. Wyraźny antyklerykalizm Hempel łączył z kultem oświaty   i   postępu,   którego   integralnym   elementem była idea doskonalenia duchowego i moralnego czło­wieka.   Swoje   poglądy   społeczno-filozoficzne   zawarł w opublikowanej  w Kurytybie książce pt. „Kazania pol­skie”, poświęconej – jak pisał – „młodzieży polskiej, polskim  patriotom,  rewolucjonistom  i  wszystkim  bo­jownikom Życia i Wolności”. Książka ta była wyrazem jogo ówczesnych  przekonań  światopoglądowych,  spo­łecznych i etycznych.

Stanowiły one kontynuację wielu wątków filozofii głoszonej przez polskich romantyków wraz z ich idea­listyczną orientacją. Odwołując się do metafizycznie pojętej kategorii „życia”, Jan Hempel wyróżniał dwie jego formy: cielesną i duchową. Życie interpretowane biologicznie stanowiło niezbędny warunek dla ukon­stytuowania się jego formy duchowej, którą uznawał za rzeczywiste kryterium postępu człowieka. Proces życiowy ludzi to przede wszystkim tzw. linia życia, której stały rozwój oznacza coraz wyższą postać wyz­walania się ducha – „siły twórczej, czynnika przemian nieustannych”. Własności autonomiczne ducha ujaw­niają się w odwadze i bohaterstwie człowieka, jego uczuciach i rozumie, dążeniu do samodzielności, dosko­nałości oraz absolutnej wolności.

Główną przyczyną, która hamuje i uniemożliwia osią­ganie wyższego szczebla rozwoju duchowej linii życia była dla niego „boska” religia. Przeciwstawia ona ży­ciu i procesowi jego postępu boga pojętego jako jedy­na i wszechwładna siła w świecie oraz ostateczny cel dla wszystkiego, cokolwiek istnieje. „Boska” religia pozbawia więc życie jego autonomicznego sensu, pa­raliżuje energię i wolę ludzi dążących do wolności i samourzeczywistnienia swej duchowej istoty. Wyzwo­lenie człowieka – dowodził – nie jest możliwe bez wyzwolenia go spod ucisku „boskiej” religii i jej nie­wolniczej etyki. Wzorem romantyków apologizując młodość, wiązał z nią swoisty ideał etyczny Polaka jako jednostki silnej, twórczej, bohaterskiej i wolnej.

Od 1908 roku Hempel przebywał w Paryżu, gdzie m.in. studiował filozofię i religioznawstwo. We Francji zapoznał się z poglądami Sorela, Bergsona i Fouille’go oraz z pismami zwolenników anarchizmu i syndykalizmu. W Paryżu napisał pracę pt. „Kazania piastowskie” (1911), w których rozbudował pomysły zawarte wcześ­niej w Kazaniach polskich. Kontynuując krytykę tzw. boskiej religii, upatrywał jedyną drogę wyzwole­nia człowieka w koncepcji religii „bezpańskiej” oraz odpowiadającej jej doktrynie etycznej. W miejsce boga wprowadzał on jaźń człowieka, której własności – wyzwolone w twórczej i heroicznej pracy – miały określać zasadniczy cel życia ludzkiego. Nowa „bez­pańska religia wolności”, kultywująca ludzkie „ja”,  miała zapoczątkować epokę dziejów człowieka silnego, niezawisłego, działającego zgodnie ze swoją wolą, ofiar­nego i bohaterskiego. Towarzyszącą jej doktrynę etycz­ną wyprowadzał z tradycji przedchrześcijańskiej – z kultury greckiej, hinduskiej i starosłowiańskiej, którą odnajdywał m.in. w poezji Jana Kochanowskiego.

Po powrocie do kraju podjął pracę w „Kurierze Lu­belskim”, współpracując jednocześnie z wieloma innymi pisarzami polskimi. Liberalno-demokratyczna postawa społeczna, w której solidaryzował się z dążeniami chłopstwa i proletariatu, oraz jego wojujący antyklerykalizm spotkały się z opozycją ze strony polskiej burżuazji i ziemiaństwa. W 1912 roku Hempel związał się z działalnością PPS-Lewicy, aczkolwiek ideologia socjalistyczna była mu nadal obca. W swej autobio­grafii wspominał: „uważałem siebie bardziej za anar­chistę niż za socjalistę”. Jego poglądy społeczne i filo­zoficzne nie odbiegały od stanowiska idealistycznego absolutyzującego rolę czynnika subiektywnego – „myśli wyzwolonej” – oraz czynów bohaterskich jednostek w procesie dziejowym.

W latach 1912 – 1914 coraz bardziej wiązał się z ru­chem spółdzielczym, który przez długi czas będzie przedmiotem jego zainteresowań społecznych, inspiru­jąc szereg nowych koncepcji ideologicznych i etycz­nych. W początkowym okresie idea spółdzielczości po­zostawała w jego poglądach w ścisłym powiązaniu z szeroko pojętym wychowaniem moralnym człowie­ka i społeczeństwa przyszłości. Poszukując wzorów etycznych w tradycji, przedchrześcijańskiej, Hempel sięgał do kultury hinduskiej, a zwłaszcza do epopei Ramajana.

W pracy pt. „Bohaterska etyka Ramajany” akceptował przede wszystkim pogański kult życia- jego naturalną siłę biologicznej i duchowej ekspresji. Do naczel­nych wartości człowieka zaliczał takie własności oso­bowe, jak bohaterstwo i szlachetność, odwaga i opa­nowanie, obrona własnej godności i dostojeństwo, brak pokory oraz negatywny stosunek do wszelkich form poddaństwa. Przeciwstawiając indeks tych cech oso­bowych wzorom etycznym pozostającym pod wyraź­nym wpływem religii chrześcijańskiej, wskazywał jednocześnie na jej funkcję społeczną. Nie negując wartości indywidualnego doświadczenia religijnego, które w jego przeświadczeniu stanowiło ważny czyn­nik w samookreślaniu się duchowym jednostki, był jednak przekonany, że wszelkie instytucjonalne formy wierzeń religijnych z reguły pełnią instrumentalną funkcję w stosunku do interesów i dążeń warstw pa­nujących.

W 1914 roku patriotyzm Jana Hempla legł u pod­staw jego decyzji przywdziania munduru legionisty. Bardzo wcześnie jednak doszedł do przekonania, że ideologiczna i polityczna orientacja legionowa nie jest w stanie spełnić pokładanej nadziei na rewolucyjne przeobrażenie świata. Przebywając w obozie dla inter­nowanych, próbuje dokonać gruntownego przewar­tościowania swych dotychczasowych poglądów społeczno-ideologicznych i filozoficznych. Dotychczasowa jego działalność społeczna i publicystyczna zmierzała głów­nie do negacji istniejących stosunków społecznych i ich ideologicznej i kulturowej rozbudowy.1 W latach pożogi wojennej rodzi się u niego potrzeba opracowania pro­gramu przeobrażeń nie tylko w życiu jednostek, ale także całych klas społecznych i narodów. Coraz bar­dziej jest też przekonany, iż wraz z końcem imperialistycznej wojny skończy się stary świat – burżuazyjny porządek społeczno-polityczny.

[...]

Wiele uwagi w tym czasie poświęcał Hempel kwestiom narodowym. Krytycznie oceniając kulturotwórczą ideologiczno-polityczną rolę ówczesnego drobnomieszczaństwa polskiego, coraz bardziej solidaryzował się z ruchem, w którym dostrzegał wyraźne tendencje zmierzające do łączenia walki narodowowyzwoleńczej z walką o wyzwolenie społeczne. Nacjonalizmowi, w zależności od historycznej i społecznej sytuacji, przypisywał dwie przeciwne funkcje: w okresie formowania się narodu oraz walki o utrzymanie odrębności kulturowej uznawał jego rolę integrującą i stymulującą proces rozwoju społecznego. Natomiast w chwili, kiedy nacjonalizm przybrał szczególną postać ideologii klasowej, wówczas stał się on istnym czynnikiem wstecznictwa i zaborczych walk międzynarodowych. Przeciwstawiał mu ideę socjalistyczną, którą utożsamiał z „nowym poglądem na człowieka i społeczeństwo”, z nowa filozofią i etyką, która będzie odpowiadała jakościowo innej niż burżuazyjna rzeczywistości społecznej.

 

Seweryn Dziamski, Z dziejów myśli marksistowskiej w Polsce, Poznań 1979, s. 209-213, 216-217

Ten wpis opublikowano w kategoriach: Narodowy anarchizm i syndykalizm, OPRACOWANIA z tagami: . Dodaj do zakładek ten link.

Komentowanie wyłączono.