Walka Polskiej Partii Robotniczej o front narodowy w latach 1942-1947

 

Okres od powstania PPR do zwycięstwa sił demokratycznych w wyborach do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1947 r. stanowi zamknięty cykl w rozwoju peperowskiej strategii frontu narodowego. Mimo iż w toku jej realizacji występowały różne etapy1, myśl przewodnią tego okresu, zespalającą go w jednolitą całość, stanowiła peperowska koncepcja budowy jednolitego pod względem narodowym państwa polskiego, w nowych granicach, o zmienionej orientacji politycznej, koncepcja przebudowy stosunków społeczno-politycznych w kierunku wprowadzenia kraju na drogę przeobrażeń socjalistycznych.

Peperowska strategia frontu narodowego wskazuje, jak partia, dzięki słusznym i dalekowzrocznym założeniom politycznym i umiejętności ich realizacji, od propagatora i organizatora tej idei stała się jej przewodnią siłą w kierowaniu walką narodowowyzwoleńczą, by w wolnej już Polsce stanąć na czele obozu demokratycznego i stoczyć decydującą batalię z siłami reakcji o nowe oblicze państwa polskiego.

Istotną rolę w rozwijaniu programu polskiej rewolucji odegrała wysunięta i konsekwentnie realizowana przez PPR idea frontu narodowego, która w sposób zasadniczy wpłynęła na kształtowanie jedności działania wszystkich demokratycznych sił narodu zarówno w walce z hitleryzmem o wyzwolenie narodowe, jak i w ostrej walce klasowej z siłami prawicy społecznej o nowy kształt państwa i miejsce Polski w powojennej Europie.

Realizacja programu wyzwolenia narodowego łącznie z przebudową społeczną dokonała się tylko dzięki temu, że

„…PPR – jak to określił Edward Gierek w swym przemówieniu na VI Zjeździe PZPR – jako partia klasy robotniczej, realizująca klasowe i narodowe cele proletariatu – stała się kierowniczą siłą i głównym rzecznikiem narodu polskiego…”2.

PPR już w swej pierwszej programowej odezwie, opublikowanej ok. 10.1.1942 r., podkreślała jako jeden z naczelnych swych postulatów konieczność utworzenia frontu narodowego. W założeniach programowych wskazywała, że

„w tej decydującej chwili przed całym narodem staje zagadnienie zjednoczenie wszystkich sil do walki z okupantem na śmierć i życie, zadanie utworzenia frontu narodowego do walki o wolną, niepodległą Polskę”3.

Wysunięcie przez KC PPR, którego I sekretarzem był Marceli Nowotko, a po jego śmierci Paweł Finder, koncepcji frontu narodowego wynikało z analizy układu sił w okupowanym kraju, jak i zmian dokonywających się w świecie. W sytuacji wewnętrznej dominującym czynnikiem była polityka hitlerowskich władz okupacyjnych, zmierzająca nie tylko do likwidacji państwa polskiego, lecz także do biologicznego wyniszczenia naszego narodu. Sytuacja zewnętrzna natomiast wskazywała na rolę i znaczenie ZSRR jako na głównego sojusznika narodu polskiego w walce o jego narodowe i społeczne wyzwolenie. Partia, kierując się ideologią marksistowsko-leninowską oraz doświadczeniami wieloletniej walki polskiego ruchu robotniczego o wyzwolenie klasowe i narodowe, dostrzegała, że los narodu polskiego w okresie II wojny światowej jest związany z losem narodów ZSRR, a nie mocarstw zachodnich. W tej sytuacji na czoło swych zadań wysunęła bezwzględną walkę z okupantem hitlerowskim w ścisłym sojuszu z główną siłą koalicji antyhitlerowskiej – Związkiem Radzieckim. Organizowanie walki zbrojnej w ramach frontu narodowego, skupiającego wszystkie patriotyczne i postępowe siły społeczeństwa, zmierzało do rozszerzenia zasięgu walki z faszyzmem w celu osłabienia jego machiny wojennej, a tym samym przyspieszenia wyzwolenia kraju. Partia reprezentowała więc nie tylko interes klasowy mas pracujących, ale również najżywotniejsze interesy narodu. Stopienie w jedno tych elementów oznaczało również zasadniczy zwrot w koncepcjach politycznych polskiego ruchu rewolucyjnego. W ten sposób

„PPR – jak to sprecyzował na VI Zjeździe PZPR Edward Gierek – …po raz pierwszy w dziejach polskiego ruchu robotniczego zespoliła w swym programie nierozłącznie walkę o wyzwolenie narodowe z walką o wyzwolenie społeczne, opracowała jedynie słuszną koncepcję wyzwolenia narodu polskiego1 z niewoli hitlerowskiej i odrodzenia Polski na nowych, demokratycznych zasadach społecznych, w oparciu o sojusz i pomoc Związku Radzieckiego”4.

Zasadniczą drogę do realizacji tych założeń widziała partia we frondę narodowym, który traktowała jako jedyną drogę prowadzącą do wyzwolenia narodu spod okupacji hitlerowskiej, dokonania rewolucyjnej zmiany ustroju poprzez ustanowienie władzy ludowej oraz stworzenie warunków do budowy socjalizmu. To stanowisko znalazło wyraz m.in. w artykule opublikowanym w organie KC PPR „Trybuna Wolności” 1.10.1942 r., w którym czytamy:

„Nasza walka o wolną i niepodległą Polskę to nie żadna „taktyka” czy gra polityczna – walczymy o Polskę, bo ta walka jest słuszna. Walcząc o niepodległość, walczymy tym samym o socjalizm”5.

Tak ujmując cele swego programu, partia stwarzała szerokie ramy dla skupienia wszystkich postępowych i patriotycznych sił narodu w jego walce o cele narodowe i klasowe. Takie stanowisko partii wymagało od jej kierownictwa umiejętności w ustaleniu prawidłowych zadań w zakresie kształtowania form i metod w taktyce i strategii frontu narodowego zarówno w okresie zmagań z okupantem hitlerowskim, jak i w trakcie walki o utworzenie władzy ludowej.

W okresie od stycznia 1942 r. do lipca 1944 r. w peperowskiej strategii frontu narodowego wyróżniają się dwa zasadnicze etapy: I – od powstania partii do lata 1943 r., II – do utworzenia PKWN.

Włączając się w nurt walki narodu polskiego z okupantem hitlerowskim, PPR od samego początku swej działalności zmierzała do objęcia ideą antyhitlerowskiego frontu wszystkich – z wyjątkiem organizacji skrajnej prawicy – partii i ugrupowań politycznych. Zgodnie z tą zasadą wysunęła koncepcję czynnej walki z okupantem, jedynie słuszną wobec stanowiska obozu londyńskiego, głoszącego teorię „dwóch wrogów” i wynikającego z niej hasła „stania z bronią u nogi”6. Propozycja wspólnej walki w ramach frontu narodowego spotkała się ze sprzeciwem obozu londyńskiego, który mimo obowiązującego w tym okresie układu rządu gen. Sikorskiego z rządem radzieckim w praktycznej swej działalności kierował się teorią „dwóch wrogów”. W tej sytuacji PPR podjęła decyzję organizowania frontu narodowego „od dołu”, tj. w zakładach pracy i na wsi.

W początkowym okresie walki o front narodowy praca partii koncentrowała się na realizacji dwóch podstawowych zadań. Pierwszym z nich, a równocześnie najwcześniej podjętym, to organizowanie własnych oddziałów partyzanckich, by poprzez działalność bojową zaktywizować i rozszerzyć front walki zbrojnej z Niemcami, drugi natomiast – to praca polityczna partii wśród mas społecznych w celu utworzenia frontu narodowego od dołu.

W marcu 1942 r. rozpoczęło się organizowanie GL, a już w pierwszej połowie maja 1942 r. wyruszył z Warszawy w Piotrkowskie pierwszy oddział partyzancki GL im. Stefana Czarnieckiego pod dowództwem Franciszka Zubrzyckiego („Mały Franek”). Organizujące się oddziały partyzanckie GL, mimo że były nieliczne i w przeciwieństwie do oddziałów AK słabo uzbrojone, stały się inicjatorami walki partyzanckiej w Polsce.

Zgodnie z założeniami partii oddziały GL rozpoczęły aktywną walkę z okupantem hitlerowskim, kierując swoje główne uderzenie w linie komunikacyjne, w organy niemieckiej administracji, i podjęły pracę, szczególnie na wsi, nad organizacją samoobrony ludności. Prowadząc działalność bojową, oddziały i grupy GL stanowiły w terenie istotny czynnik w rozwoju i organizacji frontu narodowego. Do oddziałów tych coraz liczniej napływała dotychczas nie zorganizowana, a rwąca się do działania młodzież, znajdując w nich możliwość wzięcia aktywnego udziału w walce z nasilającym się terrorem. Wzrastająca liczebność, a przede wszystkim aktywność bojowa GL wpływała na szerzenie się wśród szeregowych członków AK i BCh nastrojów walki, wbrew stanowisku ich dowódców i dyrektyw rządu londyńskiego, zalecających bierną postawę „stania z bronią u nogi”. Sukcesy Armii Radzieckiej, jak również doświadczenie walk GL oddziaływały na postawę społeczeństwa polskiego wobec okupanta. W tej sytuacji znaczna część narodu poczęła wyłamywać się spod wpływów Delegatury rządu i komendy głównej AK, żądając od kierownictwa prolondyńskiego zaktywizowania walki zbrojnej z wrogiem. Istotny wpływ na zmianę tych nastrojów wywierał wzrastający terror okupanta, który niezależnie od masowych łapanek i publicznych egzekucji przystąpił w okresie 28.11.1942-8.1943 r. do masowej akcji pacyfikacyjno-wysiedleńczej ludności polskiej na Zamojszczyźnie. Wysiedlenia te dotknęły ponad 100 tys. Polaków, na miejsce których osadzono ok. 13 tys. kolonistów niemieckich7.

Wydarzenia na Zamojszczyźnie zdynamizowały działalność partyzancką w całym kraju. Nawet ośrodki prolondyńskie, zachowując swe cele strategiczne, zmieniły taktykę: hasło „stania z bronią u nogi” zastąpiły hasłem walki ograniczonej. Rozszerzający się ruch partyzancki i wzrastający opór społeczeństwa polskiego wobec okupanta potwierdził słuszność koncepcji PPR, że

„na terror hitlerowski jest tylko jeden skuteczny środek – odwet i walka masowa”.

Zachodzące przemiany w postawie społeczeństwa polskiego, jeśli chodzi o walkę z okupantem, jak również potęgujące się nadzieje na wyzwolenie kraju przez Armię Radziecką – wbrew stanowisku rządu londyńskiego i jego krajowych ekspozytur – stwarzały sprzyjający klimat do formowania szerokiego frontu narodowego. Znalazło to odbicie w następującym stwierdzeniu kierownictwa PPR:

„Wbrew wszelkim usiłowaniom rodzimej reakcji – jednolity front narodowy staje się coraz bardziej faktem. Mimo wszystkich trudności jednoczą się wszystkie siły narodu do wspólnej walki wyzwoleńczej”8.

Drugim ogniwem w rozszerzaniu frontu narodowego, obok organizowania partyzanckich oddziałów GL, miały być – w myśl założeń kierownictwa partii – Narodowe Komitety Walki. W połowie czerwca 1942 r. kierownictwo PPR podjęło decyzję o powołaniu Narodowych Komitetów Walki jako lokalnych zespołów jednoczących wszystkie odłamy społeczeństwa do walki z okupantem9. W tym okresie partia traktowała je jako podstawową formę organizacyjną frontu narodowego. W myśl jej założeń komitety miały stać się w terenie demokratycznymi organami frontu narodowego, skupiającymi przedstawicieli różnych organizacji podziemnych i różnych warstw społecznych „bez względu na przynależność polityczną”10. Była to próba wcielenia w życie hasła tworzenia frontu narodowego do walki z okupantem od dołu – poprzez zawieranie porozumień w fabrykach i wsiach. Spodziewano się, że komitety lokalne lepiej zjednoczą naród do walki z wrogiem aniżeli wszelkie ustalenia odgórne organizacji politycznych. W miarę zachodzących zmian w sytuacji politycznej – zarówno ze względu na wzrost agresywności ugrupowań burżuazyjnych w stosunku do PPR, jak i w obliczu sukcesów militarnych Armii Radzieckiej – partia widziała w Narodowych Komitetach Walki nie tylko organizatora czynnej walki z hitlerowcami, lecz równocześnie uważała, że po

„wypędzeniu okupanta Narodowe Komitety Walki winny być tymczasowymi organami władzy aż do chwili przeprowadzenia wyborów”11.

Partia dostrzegła więc nie tylko konieczność istnienia frontu narodowego w czasie walki o wyzwolenie narodowe, lecz także utrzymania i rozszerzenia jego płaszczyzny działania na okres zmagań z rodzimą reakcją o     Polskę demokratyczną. Myśl tę wyrażała koncepcja organizowania Narodowych Komitetów Walki

„od komitetów gminnych poprzez powiatowe i okręgowe aż do krajowego”12.

Narodowe Komitety Walki, mimo szerokiej propagandy partyjnej i poważnego wysiłku organizacyjnego włożonego w ich utworzenie, nie rozwinęły się na szerszą skalę13. Złożyło się na to wiele przyczyn; jedną z nich była prowadzona przez ugrupowania prolondyńskie napastliwa akcja nieuznawania PPR jako partii reprezentującej interesy narodu polskiego. W tej fazie walki PPR o front narodowy ośrodki prolondyńskie miały jeszcze znaczne wpływy w kraju.

Na przełomie lat 1942-1943 dokonywały się istotne zmiany w postawie społeczeństwa polskiego. Wynikały one m.in. z narastającego terroru okupanta wobec ludności polskiej i uwidaczniającej się wyraźnie na tym tle bierności oddziałów zbrojnych podporządkowanych rządowi londyńskiemu. Ponadto na nastroje społeczeństwa dodatnio oddziaływały militarne sukcesy Armii Radzieckiej (Stalingrad) oraz rozszerzający się zasięg i skuteczność działań GL. Nasilający się terror okupanta, a głównie pacyfikacja Zamojszczyzny, wskazywały na konieczność zjednoczenia całego antyhitlerowskiego podziemia do aktywnego przeciwstawienia się polityce eksterminacji narodu polskiego. W tej sytuacji kierownictwo PPR wystąpiło z inicjatywą rozmów z Delegaturą rządu w sprawie wspólnej walki przeciwko okupantowi. Decyzja ta wynikała z faktu, iż PPR stawiała na pierwszym miejscu walkę zbrojną i lojalne realizowanie zasad współpracy polsko-radzieckiej zgodnie z układem między rządem londyńskim a rządem ZSRR. Wyrazem takiej postawy było podjęcie w początkach 1943 r. rozmów z Delegaturą rządu. W rozmowach tych przedstawiciele PPR postawili tylko dwa warunki: podjęcie aktywnej walki przez siły zbrojne podporządkowane rządowi gen. Sikorskiego oraz prowadzenie polityki przyjaźni i sojuszu ze Związkiem Radzieckim, do czego zresztą zobowiązywał rząd londyński układ zawarty z rządem ZSRR 30.7.1941 r.14 Przywódcy burżuazyjnego podziemia (z komendy głównej AK, Delegatury rządu, prolondyńskich stronnictw politycznych, jak: SN, SP, WRN i SL „Roch”), kierując się absurdalną teorią „dwóch wrogów” oraz swą tradycyjną antyradzieckością i antykomunizmem – wbrew żywotnym interesom narodu polskiego – odrzucili możliwość współpracy z PPR w prowadzeniu wspólnej walki z okupantem hitlerowskim.

W kwietniu 1943 r., po zerwaniu stosunków ze Związkiem Radzieckim, rząd gen. Sikorskiego oraz jego ekspozytury w kraju zdecydowanie wypowiedziały się przeciwko jakiejkolwiek formie współpracy z PPR i zaostrzyły swą antypeperowską i antyradziecka postawę. Były nawet próby narzucenia przez ośrodki skrajnie prawicowe – NSZ – walki bratobójczej; dokonano w tym okresie szeregu morderstw na działaczach demokratycznych oraz na wielu członkach PPR i GL. Do najgłośniejszych należy wymordowanie 9.8.1943 r. w lasach koło wsi Borów w pow. kraśnickim całego (26 osób) oddziału GL im. Jana Kilińskiego. Sprawcą tego haniebnego czynu był oddział Akcji Specjalnej NSZ okręgu III – lubelskiego15.

PPR w sposób zdecydowany przeciwstawiła się siłom prawicy społecznej, zmierzającej latem i jesienią 1943 r. do wzniecenia walki bratobójczej. Jej stanowisko w tej sprawie znalazło wyraz w rozkazie dowództwa głównego GL z 15.9.1943 r.:

„Gwardia Ludowa i polski ruch wyzwoleńczy nie pozwoli się rzucić do bratobójczej walki. Tylko zaborca i pokumani z nim wrogowie mieliby z tego korzyści. Broń swą nadal tylko przeciwko Niemcom kierować będziemy!”16

Ta rozumna i głęboko patriotyczna postawa partii nie pozwoliła najbardziej reakcyjnym siłom podziemia na rozpętanie na szerszą skalę walk bratobójczych. Takie stanowisko było zgodne z żywotnymi interesami narodu polskiego oraz stanowiło praktyczną realizację peperowskiej idei frontu narodowego.

W zmienionej sytuacji politycznej (zerwanie stosunków polsko-radzieckich, wzrost wpływów sanacyjnych w rządzie na emigracji i prawicowych elementów w podziemiu prorządowym) oraz wojskowej (zwycięstwo radzieckie pod Kurskiem) PPR dokonuje latem i jesienią zwrotu w swej strategii frontu narodowego. Przechodzi mianowicie od próby stworzenia – na czas wojny narodowowyzwoleńczej – koalicji z partiami związanymi z rządem londyńskim do formowania ośrodka reprezentacji sił demokratycznych pod swoim bezpośrednim kierownictwem. W związku z tym KC PPR w październiku 1943 r. podjął uchwałę o utworzeniu demokratycznej reprezentacji narodowej oraz zapoczątkował rozmowy z innymi lewicowymi organizacjami politycznymi i wojskowymi w celu powołania politycznego ośrodka porozumienia sił demokratycznych jako kierowniczego organu antyhitlerowskiego frontu narodowego17.

Przełomowym momentem w realizacji nowego kierunku w budowie frontu narodowego była listopadowa deklaracja PPR z 1943 r. Partia wyraźnie zapowiadała w niej przejęcie kierownictwa walką wyzwoleńczą i przeprowadzenie zasadniczych reform społeczno-politycznych w wyzwolonym kraju. Przedstawione w deklaracji listopadowej wytyczne działania świadczyły, że partia podjęła program budowy niepodległego państwa polskiego jako państwa ludowej demokracji. Występując z koncepcją demokratycznego frontu narodowego, PPR dążyła do wyrwania spod wpływu reakcji i skupienia w nim tych sił i mas bezpartyjnych, które również zmierzały do budowy demokratycznego państwa polskiego. Chodziło o zorganizowanie pod przewodem PPR obozu polskiej demokracji, zdolnego do wprowadzenia władzy ludu w wyzwolonej Polsce, zapewnienia jej trwałej niepodległości w nowych granicach, w oparciu o ścisły sojusz ze Związkiem Radzieckim, oraz dokonania zasadniczych reform społecznych.

W połowie grudnia 1943 r. ogłoszony został pierwszy programowy dokument określający zasady frontu narodowego: „Manifest demokratycznych organizacji społeczno-politycznych i wojskowych w Polsce”18. Praktyczną realizacją tych założeń było powołanie w noc sylwestrową 1943/1944 r. Krajowej Rady Narodowej – politycznej reprezentacji sił demokratycznych i zarazem zalążka przyszłej władzy ludowej19. Pierwsze posiedzenie KRN odbyło się 31.12.1943 r. Na ogólną liczbę 31 delegatów udział w nim wzięło 19 osób. Powołano wówczas prezydium KRN w składzie: przewodniczący KRN – Bolesław Bierut (od 31.12.1944 r. – zmieniono nazwę przewodniczący na prezydent KRN), zastępca przewodniczącego – Edward Osóbka-Morawski, członkowie prezydium: Władysław Kowalski i Michał Rola-Żymierski. W skład KRN weszli przedstawiciele PPR, jednolitofrontowej części PPS, którzy w 1944 r. utworzyli nową partię – RPPS, radykalnych ludowców z SL i BCh, którzy wkrótce założyli SL „Wola Ludu”, oraz reprezentanci różnych środowisk społecznych i zawodowych, jak podziemne związki zawodowe, ZWM, spółdzielcy i środowiska postępowej inteligencji20. Powstanie KRN zapoczątkowało więc funkcjonowanie zorganizowanej formy demokratycznego frontu narodowego. Ponadto fakt wejścia w skład KRN przedstawicieli innych ugrupowań demokratycznych wskazywał na rozpoczęcie procesu kształtowania się systemu wielopartyjnego nie tylko na okres walki o wyzwolenie kraju, ale również w budowie państwa polskiego jako państwa demokracji ludowej. Dawało to możliwość szerszej konsolidacji wszystkich sił demokratycznych i antyhitlerowskich wokół programu KRN oraz zakładało powołanie koalicyjnej władzy ugrupowań demokratycznych w wyzwolonej Polsce.

Wypracowana przez PPR w okresie okupacji koncepcja frontu narodowego, jak również realizowana przez komunistów polskich ta sama idea w zorganizowanym przez nich w ZSRR Związku Patriotów Polskich legła u podstaw powołanego do życia w lipcu 1944 r. Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego.

W latach 1944-1947 w kształtowaniu demokratycznego frontu narodowego wyróżniły się dwa zasadnicze etapy.

Pierwszy to miesiące od powstania PKWN do lata 1945 r. W okresie tym skupione we froncie narodowym partie demokratyczne mobilizują społeczeństwo polskie wokół takich problemów, jak: kontynuacja wojny z Niemcami hitlerowskimi, reformy społeczno-gospodarcze oraz kwestia granic. Te trzy główne czynniki stanowią wspólną platformę współpracy PPR i stronnictw demokratycznych oraz wywierają zdecydowany wpływ na konsolidacje frontu narodowego. Wokół nich, mimo trudności życia wojennego i prób podważania polityki rządu ludowego przez ugrupowania polityczne i podziemie zbrojne popierające rząd polski w Londynie, następuje rozszerzenie społecznej bazy władzy ludowej. Ta problematyka stanowi główny nurt w działalności politycznej organizacji skupionych we froncie narodowym aż do lata 1945 r.

Walkę z Niemcami hitlerowskimi dyktowały najżywotniejsze interesy narodu polskiego, stąd kontynuowanie jej przez PKWN i Rząd Tymczasowy spotkało się z pełnym poparciem zdecydowanej większości społeczeństwa. Dekretem z 15.8.1944 r. PKWN zarządził przeprowadzenie mobilizacji na wyzwolonych terenach. W szeregach ludowego Wojska Polskiego znalazło się tysiące partyzantów nie tylko z AL, ale również z BCh i AK, co było zgodne z ideą frontu narodowego. PPR jako czołowa siła frontu narodowego główny wysiłek swej działalności w tym okresie skupiła na organizacji polskich sił zbrojnych, traktując je nie tylko jako niezbędny czynnik w stworzeniu jedności społeczeństwa polskiego, ale również jako realną siłę zdolną przyczynić się walnie do przyspieszenia wyzwolenia okupowanych ziem polskich. Ludowe siły zbrojne miały wnieść istotny wkład w zwycięstwo nad Rzeszą hitlerowską oraz stać się jednym z głównych elementów umacniania władzy ludowej w kraju. PPR była również organizatorem wysiłku ekonomicznego, jaki naród polski podjął w wojnie z Niemcami hitlerowskimi w postaci świadczeń rzeczowych, pomocy w uruchamianiu i obsłudze komunikacji oraz bezpośrednich prac na potrzeby frontu.

Drugim z kolei czynnikiem wpływającym na poszerzenie bazy społecznej rządu ludowego i oddziaływanie frontu narodowego na podstawowe masy klasy robotniczej i chłopstwa było przeprowadzenie ważnych reform społeczno-gospodarczych w kraju. Reforma rolna i przejęcie przez państwo, przy aktywnym udziale klasy robotniczej, zakładów przemysłowych założyły trwałe podwaliny pod nowy ustrój Polski. Reforma rolna, przeprowadzona na podstawie dekretu PKWN z 6.9.1944 r.21, była typową reformą plebejską, gdyż ziemię obszarniczą przekazała w ręce najuboższych mieszkańców wsi. Do połowy 1945 r. na ziemiach dawnych (bez Ziem Zachodnich i Północnych) skorzystało łącznie z reformy rolnej ok. 1,7 mln chłopów i robotników rolnych, co stanowiło ponad 15% ludności rolniczej. Natomiast do końca 1946 r. dekretem o reformie rolnej objęto na ziemiach dawnych 9327 majątków o obszarze 3111,7 tys. ha, będących własnością ok. 6 tys. rodzin obszarniczych22. Ogółem obszar rozparcelowany między bezrolnych i małorolnych wynosił 1,2 mln ha23. Blisko połowa tego obszaru, bo 47,3% (572,8 tys. ha), przeszła w ręce służby folwarcznej. Przeciętna powierzchnia nadania dla robotników rolnych wynosiła 5,5 ha, a dla małorolnych – 1.9 ha24.

Władza ludowa, dokonując podziału majątków obszarniczych, zlikwidowała przeżytki feudalizmu w Polsce, a tym samym zrealizowała naczelny postulat – wysuwany od dziesiątków lat – radykalnego skrzydła ruchu ludowego, ruchu socjalistycznego i komunistycznego. Ponadto w wyniku reformy rolnej został zlikwidowany wielowiekowy konflikt między dworem a wsią, jedna z zasadniczych przyczyn słabości i rozbicia narodu polskiego.

W okresie przejmowania pod zarząd państwowy zakładów przemysłowych zaktywizowała się klasa robotnicza, m.in. zwiększając wysiłek w odbudowie i uruchamianiu produkcji tak niezbędnej dla wyniszczonego wojną kraju.

W wyniku przeprowadzenia tych dwóch podstawowych reform społeczno-gospodarczych doszło do zacieśnienia sojuszu robotniczo-chłopskiego, trwałego fundamentu rozwoju Polski Ludowej. Konsekwentna realizacja reform społeczno-gospodarczych wpłynęła na konsolidację frontu narodowego, zwiększając w ten sposób istotny zasięg oddziaływania rządu ludowego na klasę robotniczą i większość pracującego chłopstwa.

Trzecim czynnikiem wpływającym w tym okresie na integrację społeczeństwa polskiego był problem zachodnich i północnych granic Polski. Postulat uzyskania przez Polskę zachodniej granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej znajdował pełne poparcie narodu polskiego, a szczególnie silnie oddziaływał na szerokie kręgi polskiej inteligencji, która stosunkowo najdłużej zajmowała wyczekującą pozycję wobec władzy ludowej. Aktywna polityka rządu polskiego w sprawie ustalenia na zachodzie i północy korzystnych granic państwa jednała mu coraz szersze warstwy społeczeństwa. Trafnie charakteryzowało tę sytuację kierownictwo PPR, podkreślając na plenum majowym 1945 r., że

„jedną z przyczyn oparcia rządu w społeczeństwie jest sprawa ziem zachodnich. To neutralizuje różne elementy i wiąże. Rozszerzenie ziem na zachód i reforma rolna wiążą naród z systemem”25.

Jak wiadomo, rząd emigracyjny zajął w sprawie zachodnich granic Polski postawę antynarodową, czego wyrazem m.in. był głośny wywiad udzielony przez premiera Arciszewskiego angielskiemu dziennikowi „Sunday Times” 17.12.1944 r., w którym stwierdził on:

„Wysunęliśmy nasze żądania w stosunku do Niemiec, domagając się włączenia do Polski Prus Wschodnich, Górnego Śląska oraz części Pomorza (…) Ale nie chcemy rozszerzać naszej granicy na zachód tak, by wchłonąć osiem do dziesięciu milionów Niemców. Nie chcemy Wrocławia ani Szczecina”26.

Było to oświadczenie wybitnie szkodliwe dla interesów Polski. Nawet niektórzy zwolennicy rządu emigracyjnego wyrażali swoje zaniepokojenie. Arka Bożek pisał np.:

„Z przerażeniem czytałem wywiad ostatni, w którym pan premier prosto z mostu twierdzi, że nie chcemy ani Wrocławia, ani Szczecina. Skutki tej wypowiedzi mogą być przykre, bo stracimy wschód, a zachodu nie uzyskamy, bośmy go nie chcieli”27.

W tej sytuacji polityka władzy ludowej, zmierzająca do uzyskania granic na Odrze, Nysie Łużyckiej i Bałtyku, zyskiwała aktywne poparcie coraz szerszych warstw społeczeństwa. Do działalności na tym odcinku włączyła się szerokim nurtem większość dotychczas niezdecydowanego środowiska inteligenckiego. Z jego inicjatywy została powołana przez Ministerstwo Administracji Publicznej 19.7.1945 r. Rada Naukowa dla zagadnień Ziem Odzyskanych, w której aktywny udział wzięła prawie cała ówczesna elita naukowa28. Rada ta liczyła 108 członków. Wśród nich znajdowali się tacy znani uczeni, jak: Eugeniusz Romer (geograf), Franciszek Bujak (historyk gospodarczy), Adam Krzyżanowski (ekonomista), Eugeniusz Kwiatkowski (ekonomista, wicepremier rządu polskiego przed 1939 r.), Wincenty Styś (ekonomista), Jan Czekanowski (antropolog), Tadeusz Lehr-Spławiński (językoznawca), Władysław Szafer (botanik) i wielu innych. Problem granic zachodnich, konsekwentnie wysuwany przez PPR, sprzyjał poszerzeniu o nowe warstwy społeczne frontu narodowego, spajał jego szeregi, neutralizując przeciwników, a tym samym umocnił pozycje władzy ludowej.

Kształtowanie się pod kierownictwem PPR demokratycznego frontu narodowego w okresie lipiec 1944 – lato 1945 nie przebiegało bezkonfliktowo. Społeczeństwo polskie wychodziło z wojny politycznie rozbite, orientując się na różne ugrupowania, które w okresie okupacji zdynamizowały swą działalność. Wpływ na nastroje znacznej części społeczeństwa wywierała polityka partii burżuazyjnych w okresie międzywojennym i w czasie okupacji. Nie bez znaczenia dla ówczesnego społeczeństwa był fakt zmiany granic państwa. Tradycje i sentymenty były wówczas silniejsze aniżeli satysfakcja z kształtu tak korzystnych granic, jakie Polska uzyskała w 1945 r. dzięki stanowisku ZSRR i polityce PPR. Poważnie utrudniały jedność społeczeństwa istnienie i aktywna działalność przebywającego na emigracji rządu, który poprzez funkcjonujące w kraju nielegalnie organizacje polityczne i zbrojne podziemie reakcyjne prowadził walkę z władzą ludową w imię swych klasowych interesów. Ponadto w stosunku do kierowniczej roli PPR wśród części działaczy odrodzonej PPS, SL czy Stronnictwa Demokratycznego występowały opory wynikające z koncepcji politycznych tych stronnictw w okresie przedwojennym i w latach okupacji. Wymagało to od PPR cierpliwości, a równocześnie umiejętnego i konsekwentnego wyjaśniania podstawowych zasad swej polityki, której zasadniczym celem było dobro klasy robotniczej i całego narodu polskiego. Linia polityczna PPR zapewniała narodowi polskiemu korzystne zmiany społeczno-gospodarcze, sprawiedliwe ukształtowanie granic oraz niepodległość i suwerenność w oparciu o ścisły sojusz i przyjaźń z ZSRR. Realizacja tej linii nie przebiegała łatwo. Również w łonie PPR występowały elementy sekciarsko-dogmatyczne, które utrudniały konsolidację demokratycznego frontu narodowego. Niektóre ogniwa partii w sposób uproszczony i jednostronny traktowały problem akowski. To niesłuszne stanowisko, od którego wkrótce odcięła się PPR, znalazło odbicie w wydanym wiosną 1945 r. plakacie: „AK – zapluty karzeł reakcji”. Plakat ten był pożywką dla propagandy antykomunistycznej oraz ułatwiał przywódcom ugrupowań podziemnych, w większości wywodzących się ze środowisk akowskich, utrzymanie w lasach byłych żołnierzy AK, którzy chcieli zerwać z antyradziecką polityką przywódców podziemia i włączyć się w proces odbudowy zniszczonego kraju29. Ponadto wielu terenowych działaczy peperowskich nie rozumiało potrzeby i konieczności ścisłej współpracy z sojuszniczymi stronnictwami. W tej sprawie kierownictwo PPR zajmowało zdecydowaną postawę, nie cofając się przed usuwaniem takich działaczy ze stanowisk partyjnych. Na plenum majowym w 1945 r. poddano przejawy sekciarstwa w łonie PPR zdecydowanej krytyce i wyciągnięto sankcje partyjne w stosunku do tych, którzy wypaczali linię partii. Plenum majowe wyraźnie wskazało, że

„linia KC i BP – to linia szerokiej współpracy z koalicją rządową, powiązanie partii z narodem”3″.

Praktyczna działalność w kształtowaniu i prawidłowym funkcjonowaniu w tym okresie frontu narodowego, a szczególnie dokonana na plenum majowym ocena linii partii oraz nowe wytyczone w tym zakresie zadania świadczyły, że kierownictwo PPR realizuje wypracowaną w okresie okupacji koncepcję łączenia interesów partii marksistowsko-leninowskiej z interesem całego narodu i wyciąga właściwe wnioski z dotychczasowych doświadczeń polskiego ruchu robotniczego, ujmując kwestię narodową w nowej płaszczyźnie. Zespolenie interesów klasy robotniczej i narodu polskiego oznaczało zasadniczy zwrot w koncepcjach politycznych polskiego ruchu robotniczego.

Wysunięcie przez partię na czoło zadań takich problemów, jak walka z Niemcami hitlerowskimi, przebudowa społeczno-polityczna ustroju Polski oraz odzyskanie ziem nad Odrą, Nysą Łużycką i Bałtykiem, świadczyło o wyczuciu pragnień społeczeństwa polskiego. Stwarzało to możliwość ścisłej współpracy z sojuszniczymi stronnictwami, pozwalało na rozbicie sił reakcyjnych i stało się główną podstawą integracji społeczeństwa polskiego wokół władzy ludowej. Ten okres w działalności partii był niezbędnym etapem w dalszym kształtowaniu się władzy ludowej i zapoczątkowaniu przemian socjalistycznych oraz dokonaniu reorientacji społeczeństwa polskiego.

Drugi etap kształtowania frontu narodowego, już w niepodległej Polsce, obejmuje okres od lata 1945 do styczniowych wyborów w 1947 r. W tym czasie zaszły istotne zmiany w sytuacji wewnętrznej kraju i w pozycji Polski na forum międzynarodowym. W wyniku rozmów przeprowadzonych w Moskwie w dniach 17-21.6.1945 między przedstawicielami Rządu Tymczasowego (B. Bierut, Wł. Gomułka, E. Osóbka-Morawski, S. Szwalbe i W. Rzymowski) a działaczami politycznymi emigracji londyńskiej (St. Mikołajczyk, J. Stańczyk i A. Kołodziej) i demokratyczno-liberalnymi politykami z kraju (St. Kutrzeba, A. Krzyżanowski, H. Kołodziejski, Z. Żuławski i Wł. Kiernik) doszło do porozumienia w sprawie utworzenia Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej. 28.6.1945 r. prezydent KRN powołał nowy rząd. Premierem został E. Osóbka-Morawski, a wicepremierami Wł. Gomułka i St. Mikołajczyk. Utworzenie Rządu Jedności Narodowej ugruntowało międzynarodową pozycję ludowego państwa polskiego. Rząd ten został oficjalnie uznany przez Anglię, USA (5.7.1945 r.), Francję (29.6.1945 r.) i inne państwa koalicji antyhitlerowskiej oraz niektóre neutralne. W ten sposób zakończyła się oficjalna działalność rządu emigracyjnego, który do tej pory uznawany był przez mocarstwa zachodnie. Sprawa zachodnich i północnych granic Polski rozstrzygnięta została na konferencji poczdamskiej (16.7-2.8. 1945 r.). W wyniku decyzji wielkich mocarstw (ZSRR, USA i Anglii), którą poparła Francja, Polska uzyskała ziemie nad Odrą, Nysą Łużycką i Bałtykiem, zgodnie z postulatami rządu polskiego.

Wejście Mikołajczyka oraz jego współpracowników do rządu zaktywizowało elementy wrogie lub niechętnie ustosunkowane do przemian rewolucyjnych. Mikołajczyk, chcąc umocnić swoje wpływy w szerokich warstwach społeczeństwa, zamierzał – w oparciu o ujawnione kierownictwo SL „Roch” i innych prawicowych przywódców ruchu ludowego – podporządkować sobie działające dotychczas w demokratycznym froncie narodowym Stronnictwo Ludowe. Jednak próba opanowania przez Mikołajczyka i jego zwolenników tego stronnictwa nie powiodła się. W tej sytuacji decyduje się on na rozbicie ruchu ludowego, powołując obok działającego SL własne ugrupowanie polityczne. W dniu 12.7.1945 r. w Krakowie konstytuuje się nowy zarząd SL, popierający koncepcje Mikołajczyka. Prezesem stronnictwa zostaje Wincenty Witos (w tym okresie poważnie chory), a pierwszym wiceprzewodniczącym i faktycznym jego kierownikiem St. Mikołajczyk31. 22.8.1945 r. przyjmuje ono oficjalnie nazwę Polskiego Stronnictwa Ludowego. W przeciwieństwie do SL PSL reprezentuje prawicowy nurt w ruchu ludowym.

Powstanie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej i fakt, że PSL zaczęła odgrywać rolę legalnej opozycji, spowodowały konieczność dokonania zmian w działalności demokratycznego frontu narodowego. PPR wysunęła więc tak żywotne dla integracji społeczeństwa wokół władzy ludowej problemy, jak: odbudowa kraju ze zniszczeń wojennych, zasiedlenie i zagospodarowanie Ziem Zachodnich oraz walka o zachowanie i pogłębienie reform społeczno-politycznych. Problematyka ta dominowała w pracy politycznej wszystkich stronnictw demokratycznych w okresie od lata 1945 do wyborów styczniowych w 1947 r. Jeśli do marca 1946 r. w praktycznej działalności akcentowano głównie sprawę odbudowy kraju i zagospodarowania Ziem Zachodnich, to po odrzuceniu przez PSL wspólnego bloku wyborczego punkt ciężkości został przesunięty na walkę polityczną przeciwko opozycji legalnej, jak i likwidację wspierającego ją aktywnie podziemia zbrojnego. Takie rozłożenie akcentów nie oznaczało rezygnacji z mobilizacji mas ludowych do odbudowy kraju i zagospodarowania Ziem Zachodnich. Wprost przeciwnie, zadania te stanowiły

Sprawa odbudowy zniszczonego okupacją i wojną kraju wynikała z naturalnych potrzeb i interesów całego narodu i była dominującym czynnikiem w jednoczeniu społeczeństwa wokół programu władzy ludowej. Wyrazem takiej postawy była ofiarna praca klasy robotniczej, która mimo trudnej sytuacji materialnej brała aktywny udział w uruchamianiu przemysłu, komunikacji i odbudowie kraju ze zniszczeń wojennych. Podobne stanowisko zajęła większość pracującego chłopstwa, która w niełatwych warunkach powojennych przystąpiła do uprawy ziemi – mimo braku siły pociągowej, inwentarza żywego i martwego – nierzadko zaminowanej i porytej okopami. W wyniku ogólnonarodowego wysiłku w szybkim tempie uzyskiwano wzrost produkcji podstawowych artykułów przemysłowych, jak również produkcji rolnej. Świadczą o tym wskaźniki produkcji podstawowych artykułów przemysłowych w okresie czerwiec 1945 – grudzień 1946 r. Jeśli przeciętną miesięczną produkcję podstawowych artykułów przemysłowych z 1938 r. przyjąć za 100, to w czerwcu 1945 r. wynosiła ona 36, we wrześniu – - 51, w grudniu .- 60, a w .analogicznych miesiącach 1946 r. – 84, 100 i 10032. W 1946 r. opracowano w skali państwa pierwszy krótkoterminowy dziesięciomiesięczny plan gospodarczy (od 1.4. do końca 1946 r.) oraz plan odbudowy gospodarki narodowej, obejmujący lata 1947-1949 (plan trzyletni).

Dzięki pozytywnemu stosunkowi większości społeczeństwa do polityki ekonomicznej władzy ludowej zadania gospodarcze przewidziane na 1946 r. zostały wykonane i przekroczone. W ich rezultacie osiągnięto ok. 40% produkcji rolnej, ok. 70% produkcji przemysłowej oraz ok. 50% dochodu narodowego w porównaniu do 1938 r. Ogólna powierzchnia zasiewów w roku gospodarczym 1945/1946 na ziemiach dawnych wynosiła 74% w porównaniu z 1938 r., a w 1946/1947 r. 84%. Poważne sukcesy w tym okresie osiągnięto również w zagospodarowaniu Ziem Zachodnich. Pod koniec 1946 r. globalna produkcja przemysłu na tych ziemiach była 7 razy wyższa niż w 1945 r., a jego udział w produkcji ogólnokrajowej wzrósł z 8 do 20%. Ogólna natomiast powierzchnia zasiewów wynosiła tam w roku gospodarczym 1945/1946 1,8 min ha, a w 1946/1947 wzrosła do 3,1 min ha.33

W realizacji programu odbudowy kraju uczestniczyły również coraz szersze kręgi inteligencji, której znaczna część udzielała w pierwszym okresie pewnego poparcia Mikołajczykowi. Hasło odbudowy kraju rozszerzyło bazę działania frontu narodowego, sprzyjało konsolidacji partii i stronnictw demokratycznych, nadających kierunek działania Rządowi Jedności Narodowej.

Drugim niezmiernie istotnym problemem wywierającym wpływ na kształtowanie nastrojów społeczeństwa była sprawa zasiedlenia i zagospodarowania Ziem Zachodnich. W związku z tym z inicjatywy PPR powołane zostało 13.11.1945 r. specjalne Ministerstwo Ziem Odzyskanych, na którego czele stanął sekretarz generalny PPR, Wł. Gomułka. Ministerstwo to uzyskało w ciągu 1946 r. bardzo poważne sukcesy w zagospodarowaniu i zasiedlaniu ludnością polską Ziem Zachodnich. Na dzień. 1.1.1947 r. ludność polska na tych obszarach liczyła ok. 4,5 min osób (w tym ok. 3,5 min osiedlonych i ok. l min polskiej ludności autochtonicznej, która przetrwała okres germanizacji). W okresie od czerwca 1945 r. do grudnia 1946 r. repatriowano do Niemiec ok. 2,7 min osób narodowości niemieckiej; na Ziemiach Zachodnich pozostało jeszcze ok. 600 tys. Niemców34. Tak więc w stosunkowo krótkim okresie dokonano zasadniczych zmian w procesie zasiedlania tych ziem ludnością polską z jednoczesnym repatriowaniem z nich ludności niemieckiej. Działalność ministerstwa, kierującego z ramienia rządu repolonizacją Ziem Zachodnich, cieszyła się powszechną sympatią społeczeństwa polskiego, co znalazła swój wyraz szczególnie w czasie referendum i wyborów do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1947 r. Tak więc wysunięcie przez PPR jako czołowego hasła frontu narodowego sprawy repolonizacji Ziem Zachodnich wpływało na konsolidację społeczeństwa, zacieśniało współdziałanie partii i stronnictw demokratycznych. Do pracy tej szeroką falą włączyli się pracownicy nauki i kultury, służąc swą wiedzą przyspieszeniu integracji tych ziem z macierzą. Nawet opozycyjne PSL, a szczególnie Stronnictwo Pracy (poważna część działaczy SP popierała politykę Mikołajczyka), było zmuszone włączyć się w nurt ogólnonarodowego wysiłku kierowanego przez PPR35.

Partia, skupiając uwagę społeczeństwa na tak żywotnych problemach, jak odbudowa kraju, zasiedlanie i zagospodarowanie Ziem Zachodnich, nie traciła z pola widzenia swego podstawowego zadania, jakim było dokonanie przeobrażeń społeczno-ustr oj owych w kierunku socjalizmu. Walka o Polskę demokratyczną była na tym etapie czynnikiem dominującym w działalności frontu narodowego, w którym czołową rolę odgrywała PPR.

Wejście Mikołajczyka do Rządu Jedności Narodowej, a szczególnie działalność zorganizowanego przezeń PSL zmierzała do rozbicia jedności frontu narodowego i zmiany kierunku rozwoju Polski Ludowej. Wzbudziło to nadzieje elementów reakcyjnych na obalenie władzy ludowej drogą wyborów, których przeprowadzenie zapowiadał Manifest Lipcowy.

Jesienią 1945 r. następuje szybki rozwój PSL przez wchłonięcie poważnej części członków SL, a równocześnie wzrastają jego wpływy wśród części chłopstwa i inteligencji. W listopadzie 1945 r. liczy ono 200 tys., a w styczniu 1946 r. już 540 tys. członków36. Zdecydowanego poparcia, oprócz całej zblokowanej wokół PSL reakcji, udzielają temu stronnictwu nielegalne organizacje podziemia zbrojnego, licząc, iż przy poparciu Mikołajczyka można będzie doprowadzić do obalenia władzy ludowej i zmiany ustroju na burżuazyjno-demokratyczny. Jesienią 1945 r. podziemie zbrojne intensyfikuje swą działalność przeciwko władzom państwowym, działaczom demokratycznym, a zwłaszcza przeciwko członkom PPR i funkcjonariuszom organów bezpieczeństwa. Bojówki reakcyjnego podziemia dokonują licznych mordów na działaczach demokratycznych, chcąc w ten sposób osłabić działalność frontu demokratycznego i drogą terroru umocnić wpływy PSL. W latach 1945-1946 z rąk podziemia zbrojnego zginęło ok. 6,5 tys. osób, z których zdecydowana większość to peperowcy oraz członkowie stronnictw demokratycznych wchodzących w skład frontu narodowego37. Narastający terror bojówek podziemia zbrojnego sprzyjał rozwojowi PSL, szczególnie na wsi, a równocześnie ograniczał działalność aktywistów demokratycznego frontu narodowego. PSL liczy nie tylko na poparcie w wyborach wszystkich reakcyjnych elementów i podziemia zbrojnego, ale również ma nadzieję na uzyskanie głosów prawicowych elementów z PPS czy SD. Działacze PSL zmierzają do całkowitego wchłonięcia SL, popierają chwiejne elementy w SD i PPS.

W tej sytuacji PPR – jako kierownicza siła frontu narodowego – podejmuje próbę umocnienia jedności działania stronnictw demokratycznych, głównie poprzez udzielanie pomocy lewicy w tych stronnictwach oraz opracowanie wspólnego programu wyborczego PPR, PPS, SL i SD. W tym celu w końcu września 1945 r. na wspólnym posiedzeniu kierownictw obu partii robotniczych KC PPR wystąpił z koncepcją utworzenia bloku wyborczego wszystkich legalnie działających stronnictw – - w tym PSL -i pójścia do wyborów z jedną wspólną lista. W wyniku dalszych dyskusji miedzy kierownictwem obu partii robotniczych Rada Naczelna PPS 4.11. 1945 r. opowiedziała się za koncepcją bloku wyborczego sześciu stronnictw (PPR, PPS, SL, PSL, SD i SP) wchodzących w skład TRJN. Propozycje obu partii robotniczych zostały poparte jedynie przez SL i SD38.

Poważną pomoc w opracowaniu wspólnego programu stronnictw demokratycznych stanowiły wskazania plenum październikowego KC PPR. Dokonano na nim gruntownej analizy sytuacji w kraju oraz określono cele i charakter PSL jako partii opozycyjnej, zmierzającej do wprowadzenia w Polsce ustroju burżuazyjnego i zepchnięcia kraju w orbitę wpływów państw zachodnich. Plenum październikowe wskazało’, że Mikołajczykowskie PSL stanowi realne zagrożenie dla jedności demokratycznego frontu narodowego, w związku z czym zaleciło ścisłą współpracę ze stronnictwami demokratycznymi (SL i SD), a zwłaszcza z PPS39.

Kierując się jednak interesami narodu i państwa, partie demokratyczne (PPR, PPS, SL i SD), by uniknąć dalszego rozbijania jedności społeczeństwa w okresie walki wyborczej, zaproponowały w lutym 1946 r. PSL utworzenie wspólnego bloku wyborczego. Chodziło o zapobieżenie zaostrzeniu walki politycznej, a tym samym skupienie głównej uwagi społeczeństwa na odbudowie kraju i pracy nad utrwaleniem polskości nad Odrą, Nysą i Bałtykiem. Koncepcja ta prowadziła również do przeprowadzenia wyraźnej linii podziału między demokratyczną większością a reakcyjną częścią społeczeństwa. Zapewniała ponadto przyspieszenie likwidacji reakcyjnego podziemia zbrojnego, które licząc na zwycięstwo Mikołajczyka, wzmagało swą aktywność. Istnienie i działalność podziemia zbrojnego podtrzymywała w znacznej mierze polityka PSL, które łudziło społeczeństwo zmianami ustrojowymi w Polsce. Stronnictwo to stawało się siłą, wokół której skupiała się cała legalna i nielegalna opozycja, zmierzająca do zmiany kierunku politycznego wytyczonego przez PPR i współpracujące z nią partie demokratyczne. Liczyło ono, że uda mu się dokonać tych zmian w drodze wyborów. W związku z tym PSL odrzuciło propozycję wspólnego bloku wyborczego i podjęło decyzję pójścia do wyborów samodzielnie. Takie stanowisko doprowadziło do zaostrzenia walki politycznej, co w konsekwencji utrudniało proces odbudowy kraju i utrwalanie polskości na Ziemiach Zachodnich, przedłużało też walkę/ zbrojną podziemia reakcyjnego z władzą ludową. Dlatego słusznie określamy stanowisko PSL jako antynarodowe, godzące w podstawowe interesy państwa. Wskutek takiej postawy kierownictwa PSL punkt ciężkości działalności władzy ludowej od marca 1946 r. skupił się na mobilizacji wszystkich sił demokratycznych do walki z PSL i z reakcyjnym podziemiem zbrojnym, którego działalność sprzyjała polityce Mikołajczyka. W tej sytuacji głównym zadaniem PPR było zacieśnienie współdziałania partii i stronnictw demokratycznych w celu zdecydowanego przeciwstawienia się rachubom PSL. Była to sprawa niezmiernie ważna, bowiem PSL próbowało wykorzystać sympatie prawicowych działaczy PPS czy chwiejne elementy w SL i SD.

W tych warunkach ukształtowały się dwa przeciwstawne sobie bloki wyborcze – blok demokratyczny czterech partii: PPR, PPS, SL i SD1 i blok skupiony wokół PSL, któremu aktywnego poparcia udzielało całe reakcyjne podziemie zbrojne.

W celu pozyskania społeczeństwa dla programu frontu narodowego obie partie robotnicze w końcu marca 1946 r. wystąpiły z inicjatywą przeprowadzenia referendum ludowego, tj. powszechnego głosowania za przyjęciem lub odrzuceniem propozycji przedłożonych przez blok stronnictw demokratycznych.

Wielka kampania polityczno-organizacyjna przeprowadzona przez obóz demokratyczny doprowadziła do zdecydowanego zwycięstwa sił demokracji w referendum ludowym. Społeczeństwo polskie poparło program budowy Polski Ludowej, opowiadając się za dalszymi przeobrażeniami społeczno-gospodarczymi, za szybką odbudową kraju, za trwałym sojuszem polsko-radzieckim – - gwarantem niepodległości i bezpieczeństwa naszej ojczyzny.

Kontynuowanie walki politycznej przeciwko PSL i jego platformie politycznej oraz wzmożenie działań przeciwko reakcyjnemu podziemiu zbrojnemu skupiło społeczeństwo wokół programu frontu narodowego. Nastąpiło zacieśnienie współpracy czterech stronnictw demokratycznych, czego szczególnym wyrazem było podpisanie 26.11.1946 r. umowy między KC PPR i CKW PPS o jedności ‚działania. Umowa ta miała doniosłe znaczenie dla przyszłości polskiego ruchu robotniczego. Stwierdzała bowiem, że celem współpracy obu partii jest osiągnięcie w dalszej perspektywie, „poprzez coraz silniejszą współpracę i ideowe zbliżenie”, pełnej jedności organicznej partii robotniczych49. Umowa ta stanowiła poważny krok w kierunku przyszłego zjednoczenia polskiego ruchu robotniczego. Ponadto podpisanie tego aktu utrudniało reakcji wykorzystanie sporów i niesnasek między obydwiema partiami robotniczymi i wzmacniało jedność działania całego obozu demokratycznego.

Wielka bitwa polityczno-organizacyjna, którą PPR i związane z nią siły toczyły z reakcją skupioną wokół PSL o utrwalenie władzy ludowej, o pogłębienie rewolucyjnych przeobrażeń społeczno-politycznych, o umocnienie bezpieczeństwa Polski i całość jej ziem, rozgrywała się pod hasłami utrwalenia i rozbudowy demokracji ludowej oraz obrony interesów narodowych.

Równolegle z walką przeciwko PSL i jednoczesnymi staraniami o uzyskanie poparcia najszerszych mas obóz demokratyczny toczył rozprawę zbrojną z reakcyjnym podziemiem, które na pewnych obszarach Polski stanowiło poważne zagrożenie porządku publicznego i działalności władzy ludowej. Zorganizowane podziemie polityczne i zbrojne liczyło w latach 1945-1946 ok. 60-70 tys. ludzi, w tym oddziały terrorystyczne ok. 22 tys., nie licząc kilku tysięcy faszystów ukraińskich z UPA. W latach 1944-1948 na terenie kraju działało ponad 1300 rozmaitych nielegalnych organizacji i bojówek zbrojnych, które dokonały ponad 55 tys. napadów terrorystyczno-sabotażowych i rabunkowych41.

W wyniku działalności podziemia zbrojnego w okresie od 1945 r. do 1948 r. zginęło 14 897 ludzi, z tego 7966 osób cywilnych (w tym ponad 4 tys. członków PPR), 4028 pracowników organów bezpieczeństwa i MO oraz 2903 żołnierzy ludowego WP42. Był to duży upust krwi dla narodu wycieńczonego wojną i okupacją. Straty te były bardzo bolesne, ginęli bowiem głównie ludzie najbardziej aktywni i w wieku od 18 do 35 lat (stanowili oni 60% zabitych).

Walka, jaką prowadziła władza ludowa z reakcyjnym podziemiem zbrojnym, przybrała w niektórych regionach cechy wojny domowej, w której zostało ono ostatecznie rozgromione przy udziale organów bezpieczeństwa, jednostek ludowego WP, MO i ORMO, aktywnie popieranych przez większość społeczeństwa.

Pod koniec 1946 r., w wyniku zasadniczych zmian w nastrojach społeczeństwa, powstałych dzięki usilnej pracy polityczno-propagandowej oraz działalności organizacyjnej władzy ludowej, nastąpiło wyraźne osłabienie aktywności PSL i ograniczenie zasięgu jego oddziaływania. W podziemiu zbrojnym zachodzi w tym okresie proces wyraźnej degeneracji, co przejawia się w tym, że wiele reakcyjnych grup i bojówek stacza się na drogę bandytyzmu.

W tej sytuacji odbyły się 19.1.1947 r. wybory do Sejmu Ustawodawczego, w trakcie których blok demokratyczny odniósł zdecydowany sukces. Zwycięstwo wyborcze zamknęło okres walki o utworzenie i utrwalenie władzy ludowej, o przeprowadzenie podstawowych reform społecznych, o wkroczenie na szlak socjalistycznego budownictwa. Otworzyło ono w dziejach Polski Ludowej okres stabilizacji politycznej i gospodarczej.

Droga do tego zwycięstwa, a tym samym ugruntowania władzy ludowej, nie była łatwa, wymagała od PPR jako kierowniczej siły w tej walce umiejętności w działaniu, atrakcyjnych i zrozumiałych dla większości społeczeństwa haseł, które konsolidowały wokół nich wszystkie demokratyczne i patriotyczne siły narodu na gruncie obrony i rozwoju demokracji ludowej, obrony niepodległości, suwerenności i bezpieczeństwa Polski.

W całym tym trudnym okresie PPR główną swoją uwagę skupiała na zorganizowaniu szerokiego frontu narodowego, reprezentującego jak najpełniej pojęte interesy społeczne i narodowe mas pracujących. Podstawę działalności frontu narodowego stanowiło ścisłe współdziałanie czterech partii i stronnictw demokratycznych, które w oparciu o wspólnie ustalony program swą aktywnością polityczno-organizacyjną coraz skuteczniej poszerzały bazę społeczną władzy ludowej. Pełnego poparcia udzieliły jej masy pracujące w wyborach do Sejmu Ustawodawczego.

Działalność sił demokratycznych skupionych we froncie narodowym koncentrowała się w tych latach na wysuwaniu i umiejętnym propagowaniu najbardziej żywotnych dla mas pracujących problemów życia społecznego i narodowego kraju oraz utrwalaniu ścisłego współdziałania partii i stronnictw demokratycznych.

Realizacja peperowskiej koncepcji frontu narodowego była możliwa dzięki słusznemu programowi partii, umiejętności wcielania go w życie, uzyskaniu poparcia ze strony ugrupowań demokratycznych oraz wyzwoleniu kraju przez Armię Radziecką. Wkroczenie Armii Radzieckiej na ziemie polskie wywarło bowiem doniosły wpływ na kształtowanie nastrojów społeczeństwa i przebieg walki klasowej. Fakt ten w poważnym stopniu sparaliżował działalność elementów prawicowych i niezmiernie ułatwił siłom lewicy przejęcie władzy w Polsce. Ten politycznie i organizacyjnie dobry start młodej władzy ludowej przyspieszył rozgromienie obozu reakcji i jej podziemia zbrojnego, ułatwił proces odbudowy gospodarczej i przebudowy struktury społeczno-politycznej kraju.

 

1          Zdaniem autora w rozwoju peperowskiej strategii frontu narodowego w latach 1942-1947 wyróżniają się cztery zasadnicze etapy: pierwszy do1 lata – jesieni 1943 r., drugi – do powstania PKWN, trzeci – do utworzenia TRJN, czwarty kończy się na zwycięstwie wyborczym w styczniu 1947 r.

2          E. Gierek, Zadania partii w dalszym socjalistycznym rozwoju Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, „Trybuna Ludu” nr 341 z 7.12.1971 r.

3          W dziesiątą rocznicę powstania PPR (Materiały i dokumenty), Warszawa -. 2. s. 24. Pierwsza odezwa PPR.

4          E. Gierek, op. cit.

5          A. Czubiński, Klasowe i narodowe aspekty dziejów PPR, „Perspektywy nr 49 z 3.12.1971 r.

6 W dziesiątą rocznicą powstania PPR, s. 58, Odezwa KC PPR z lipca 1942 r.

7          Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, Warszawa 1970, t. I, s. 325.

8          A. C z u b i ń s k i, op. cit.

9          Kształtowanie się podstaw programowych PPR w latach 1942-1945, Wybór materiałów i dokumentów, Warszawa 1958, s. 39. Okólnik nr 7 15.6.1942 r.

10 Tamże, Odezwa KC PPR z września 1942 r., s. 52.

W dziesiątą rocznicą powstania PPR, s. 133. Odezwa komitetu obwodowego w Lublinie z maja 1943 r.

11 J. P a w ł o w i c z, Strategia frontu narodowego PPR (III-XII.1943), Warszawa 1965,

14 Sprawa polska w czasie drugiej wojny światowej na arenie międzynarodowej, Zbiór dokumentów, Warszawa 1965, s. 226.

15 W walce o utrwalenie władzy ludowej w Polsce (1944-1947), Warszawa 1967, s. 82.

16 W dziesiątą rocznicę powstania PPR, s. 170. „Gwardzista” z 15.9.1943 r.

17        J. P a w ł o w i c z, op. cit.. s. 20.

18        W dziesiątą rocznicę powstania PPR. s. 461-467.

19        Zgodnie ze statutem KRN pełniła podwójną funkcję, tj. podziemnego parlamentu i organu władzy wykonawczej. Funkcje władzy wykonawczej KRN sprawowała do czasu powołania PKWN, natomiast władzy ustawodawczej do stycznia

1947 r., przekazując swoje uprawnienia nowo wybranemu Sejmowi Ustawodawczemu.

20        J. P a w ł o w i c z, op. cit., s. 82.

21        Nowy tekst dekretu, znowelizowany 17.1.1945 r., mówił o upełnorolnieniu gospodarstw „karłowatych”, małorolnych i średniorolnych.

22        Wł. Góra, Rozwój i działalność partii robotniczych w Polsce Ludowej 1944-1964 (Rozprawa habilitacyjna – na prawach rękopisu), s. 104.

23 N. Kolomejczyk, B. Syzdek, Polska w latach 1944-1949, Warszawa 1971 wyd. II. W latach 1944-1949 przeszło w ręce chłopów z reformy rolnej i osadnictwa na Ziemiach Zachodnich i Północnych 6071 tys. ha, z czego na ziemiach dawnych;     2384,0 tys. ha na Ziemiach Zachodnich i Północnych;        3685,6 tys. ha

W wyniku reformy rolnej i osadnictwa powstało w Polsce 814 tys. nowych gospodarstw (z tego 466,9 tys. na Ziemiach Zachodnich i Północnych, a 347,1 tys. na ziemiach dawnych), a upełnorolniono na ziemiach dawnych 254,4 tys. gospodarstw.

24 M. Turlejska, Materiały do dziejów Polski Ludowej (1944-1965;, cz. II, Warszawa 1968 r., s. 11.

25 CA KC PZPR, sygn. 295-II-2, s. 5, stenogram z plenum KC PPR z 20-21.5.1945 r.

28 AAN-akta MZO, t. 1653, s. 2, materiały dotyczące organizacji i działalności Biura Studiów Osiedleńczo-Przesiedleńczych (BSOP) za lata 1945-1947. -3 E. O s m a ń c z y k, Był rok 1945, Warszawa 1970, s. 125-126.

29 Sprawa polska podczas drugiej wojny światowej…, s. 656. 27 A. B o ż e k, Pamiętniki, Katowice 1957, s. 16.

30 CA KC PZPR, sygn. 295, t. II-2, stenogram z plenum KC PPR z 20-21.5. 1945 r., s. 11.

31 J. Borkowski, Działalność PSL w latach 1945-1947, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” nr 2 1960. ; 79.

32        Wł. Góra, op. cit, s. 222.

33        Tamże, s. 224.

34        M. J a w o r s k i, Główne problemy ziem odzyskanych w latach 1945-1948,

„Zeszyty Naukowe WAP”, Seria Historyczna nr 22 z 1970 r., s. 79-80 i 82-83.

35        Biblioteka Sejmowa, stenogram IX Sesji KRN, szp. 344.

36 J. B o r k o w s k i, op. cit, s. 82.

37        R. H a l a b a, Z problematyki walki z reakcyjnym podziemiem w latach

1944-1947, „Z Pola Walki” nr 4/1966, s. 87.

38        Historia polskiego ruchu robotniczego 1864-1964, t. II, Warszawa 1967,

s. 315.

39 CA KC PZPR, sygn. 295-II-4, s. 5 i 39, stenogram plenum KC PPR z 3-4.10.1945 r.

40 W dziesiątą rocznicę powstania PPR, s. 497. Umowa między PPR i PPS o jedności działania i współpracy z 26.11.1946 r.

41        R. H a l a b a, op. cit, s. 83-92.

42        Z przemówienia prezesa Zarządu Głównego ZBoWiD, gen. dyw. M. Moczara, wygłoszonego na naradzie centralnego aktywu Sił Zbrojnych PRL 18.1.1971 r.

 

Wojskowy Przegląd Historyczny nr 1/1972

Ten wpis opublikowano w kategoriach: Narodowy komunizm i nacjonalbolszewizm, OPRACOWANIA z tagami: . Dodaj do zakładek ten link.

Komentowanie wyłączono.