Żydowska lewica

 

 

Ludzie pracy narodowości żydowskiej nie stronili od lewicy. Organizowali się jednak w odrębne żydowskie partie robotnicze. Najstarszą z nich był Ogólnożydowski Związek Robotniczy w Polsce (Algemeiner Jidiszer Arbeter Bund in Pojlen), zwany potocznie Bundem, utworzony w 1897 r. w Wilnie. Bund uznawał Żydów za odrębną narodowość (co w tym czasie nie było jeszcze traktowane jako pewnik; częściej widziano w nich grupę wyznaniową), której domem są kraje osiedlenia a językiem – jidysz. Opierając się na tzw. austromarksizmie partia dążyła do zapewnienia mniejszości żydowskiej „autonomii narodowo-kulturalnej”, przez co rozumiano istnienie eksterytorialnego systemu samorządnych instytucji oświatowych, kulturalnych i socjalnych. Rozwiązanie zarówno kwestii społecznej (robotniczej) jak i narodowej (żydowskiej) miało się dokonać tylko w ramach socjalizmu. Bund pozostawał w ostrym konflikcie z syjonizmem, widzącym rozwiązanie problemu żydowskiego poprzez emigrację do Palestyny.

 Pod wpływem syjonizmu ukształtowała się natomiast ruch Robotników Syjonu – Poale Sjon, zainicjowany w 1901 r. w Jekaterynosławiu przez Bera Borochowa. Ideologia ruchu zawierała się w formule: „Naszym ostatecznym celem jest socjalizm. Naszym bezpośrednim celem jest syjonizm. Walka klasowa jest środkiem do osiągnięcia obu celów”. Poalejsyjoniści dążyli do stworzenia socjalistycznego państwa żydowskiego w Palestynie, kulturę narodową Żydów chcieli oprzeć na języku hebrajskim. Odmienny wariant prezentowali od 1905 r. tzw. Syjoniści-Socjaliści Nachmana Syrkina: chcieli autonomii dla obszarów będących skupiskami ludności żydowskiej, niekoniecznie w Palestynie. Jeszcze dalej odeszli od syjonizmu „sejmiści” (Jidisze Socjalisten, 1906-1909) Chaima Zhitlowskiego, których celem stała się autonomia narodowa na bazie personalnej (a nie terytorialnej), zwieńczona żydowskim Sejmem. W 1917 r. obie frakcje połączyły się w Żydowską Socjalistyczną Partię Robotniczą Zjednoczeni (Jidisze Socjalistisze Arbeter Partaj Ferajnigte).

 Wielu poalejsyjonistów poparło rewolucję bolszewicką, co w 1920 r. doprowadziło do rozłamu w Światowym Związku Poale Sjon. Lewica utworzyła Żydowską Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą (Jidisze Socjalistisze-Demokratisze Arbeter Partaj) Poale Sjon, która zgłosiła – bezskutecznie – akces do Międzynarodówki Komunistycznej. Prawe skrzydło działało pod nazwą Żydowska Socjalistyczna Partia Robotnicza (Jidisze Socjalistisze Arbeter Partaj) Poale Sjon lub też Żydowska Niezawisła Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Poale Sjon. Ta tzw. Poale Sjon – Prawica domagała się autonomii narodowo-kulturalnej o świeckim charakterze w Polsce jako etapu przejściowego przed utworzeniem socjalistycznego Izraela; jidysz miał być językiem Żydów w diasporze, ale hebrajski w Palestynie. PS-Lewica głosiła podobne hasła ale większy nacisk kładła na sytuację żydowskich robotników w diasporze niż na ich palestyńskie perspektywy. Partia ta nie uczestniczyła początkowo w ruchu syjonistycznym, ciążyła natomiast ku współpracy z komunistami.

 Rewolucja rosyjska doprowadziła też do zradykalizowania znacznej części ruchu syjonistycznego. Tzw. „Frakcja Ludowa” Organizacji Syjonistycznej Cejre Sjon (Młody Syjon) w 1919 r. przyjmuje program socjalistyczny wyodrębniając się w Syjonistyczno-Socjalistyczną Partię Robotniczą Cejre Sjon. Młody Syjon opowiadał się za budową socjalizmu drogą parlamentarną w Polsce i przyszłym państwie żydowskim, negując walkę klas i metody rewolucyjne. Domagał się autonomii narodowej dla Żydów polskich; w Polsce ich językiem miał być jidysz, w Palestynie hebrajski. W maju 1923 r. nastąpiło zjednoczenie Cejre Sjon i PS-Prawicy. Prawe skrzydło Cejre Sjon, które przemiany tej nie zaakceptowało, w 1920 r. połączyło się z częścią Hapoel Hacair (Młody Robotnik) w Światową Syjonistyczną Partię Pracy (Miflegeth Awodach Cyjonith Hitachduth). Ugrupowanie to łączyło syjonizm z umiarkowanym socjalizmem, akcentowało prymat kultury hebrajskiej.

 W żydowskich partiach robotniczych powstawały frakcje komunistyczne takie jak Żydowski Związek Komunistyczny Poale Sjon czy Żydowski Komunistyczny Związek Robotniczy (tzw. Kombund). Ten ostatni wyłamał się z Bundu w styczniu 1922 r., by po roku działalności wejść w skład KPRP. Większość bundowców odrzuciła jednak na swym II zjeździe w 1921 r. propozycję wstąpienia do Kominternu, wybierając zamiast tego tzw. Międzynarodówkę II ½, utworzoną w Wiedniu przez centrystów. W Polsce Bund plasował się na lewicy ruchu socjalistycznego, krytykując PPS za nacjonalizm i reformizm. Zwalczał też komunistów i – na gruncie żydowskim – syjonistów, partnerów szukając przede wszystkim wśród socjalistycznych partii mniejszości narodowych. Jeden z bundowców pisał: „nie syjonizm (zwykły czy socjalistyczny) w Palestynie, lecz socjalizm w Polsce i innych krajach oznacza wyzwolenie żydowskich mas pracujących”. W 1930 r. Bund razem z PS-Prawicą i Niezależną Socjalistyczną Partią Pracy (w skład której weszli m.in. Ferajnigte) utworzył Blok Lewicy Socjalistycznej. Rokowania w latach 1933-1934 doprowadziły do zawarcia „paktu o nieagresji” z KPP.

 W odróżnieniu od Bundu i PS-Lewicy prawica Poale Sjon weszła w 1922 r. w skład Bloku Mniejszości Narodowych. W drugiej połowie lat 20. partia ta zbliża się do ruchu socjalistycznego (m.in. PPS) oddalając od syjonizmu, wiąże się to jednak ze spadkiem wpływów na rzecz Hitachduth. W 1930 r. PS-Prawica wchodzi do Bloku Lewicy Socjalistycznej. Gdy w 1932 r. międzynarodówki Hitachduth i PS-Prawicy podjęły decyzję o zjednoczeniu, ich polskie sekcje odmówiły podporządkowania się. W październiku 1933 r. lewica Hitachduth tworzy Syjonistyczno-Socjalistyczną Partię Pracy Hitachduth (która lokalnie jednoczyła się z PS-Prawicą) a prawicowcy Syjonistyczną Partię Pracy Hitachduth. W latach 30. PS-Prawica zaczęła odrywać dominującą rolę w ruchu syjonistycznym w Polsce. W kwietniu 1935 r. do PS-Prawicy przyłączyła się frakcja tzw. aktywistów z PS-Lewicy, w kwietniu 1938 r. członkowie rozwiązanej NSPP (zastrzegając sobie propagowanie terytorializmu). W latach 1937-1938 miały miejsce próby zjednoczenia PS-Prawicy i Hitachduth, nawiązana została też współpraca z PS-Lewicą na terenie związkowym. Ta ostatnia w połowie lat 30. przechodziła kryzys: część jej członków komunizowała (w 1931 r. powstała Ogólnożydowska Partia Pracy), inni zwracali się ku ruchowi narodowemu. W lutym 1938 r. PS-Lewica podjęła decyzję o powrocie na łono ruchu syjonistycznego.

 

[fragment artykułu "Żydowska lewica Zagłębia Dąbrowskiego", Nowy Robotnik nr 12 (2002)]

 

Ten wpis opublikowano w kategoriach: Lewicowy nacjonalizm, OPRACOWANIA z tagami: . Dodaj do zakładek ten link.

Komentowanie wyłączono.